# Manifest van Stichting Novus Ignis (https://novusignis.org/nl/manifest.html)

# Manifest van Stichting Novus Ignis

Versie van 3 november 2026

*Nederlandse vertaling door digitale intelligentie van het Poolse origineel van 3 november 2026. Bij verschillen tussen de versies is de Poolse tekst doorslaggevend.*

## Een internet gebaseerd op menselijke waardigheid

We beginnen onze activiteiten met het samen vormgeven van een alternatief internet, waarin menselijke waardigheid en de daaruit voortvloeiende behoefte aan privacy en vrijheid de hoogste waarde vormen. Dit is de eerste pijler van onze activiteiten, die voortkomt uit de doelstellingen in de statuten van de stichting. We willen dit idee verwezenlijken in diensten waarmee we vrij kunnen denken, leren en ons eigen leven plannen, kunnen beslissen wat we met anderen delen en actief kunnen deelnemen aan gesprekken over kwesties die ons interesseren en aangaan.

Uit deze waarden leiden we twee werkrichtingen af. De eerste is Suveria, een persoonlijke digitale privéruimte. De tweede is Omniforum, een gedeelde openbare ruimte waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, begrijpen en samen kunnen handelen.

**We ontwerpen Suveria als een privéplek om te werken, met de optionele hulp van digitale intelligentie.** We willen dat je er in vrijheid ideeën kunt ontwikkelen, persoonlijke vragen kunt stellen en plannen kunt maken. Ons doel is volledige privacy, waarvan de bescherming niet afhankelijk is van vertrouwen in de stichting, haar makers of de mensen die de dienst beheren. Je moet je gegevens in Suveria kunnen gebruiken en bewaren zonder ze bekend te maken aan iemand met wie je ze niet zelf wilt delen. We willen deze bescherming baseren op beveiligingsmaatregelen waarvan de werking onafhankelijk kan worden gecontroleerd. Elke uitspraak die we over gegevensbescherming doen, moet een controleerbare grondslag hebben.

Waar we deze bescherming nog niet kunnen bieden, zullen we de bekende hiaten, hun gevolgen en de reikwijdte van wat controleerbaar is duidelijk aangeven. We verbinden ons ertoe aan het verhelpen ervan te werken en beperkingen die we niet kunnen wegnemen openlijk te beschrijven voordat iemand een oplossing gaat gebruiken.

**Omniforum moet een plek worden waar iedereen zich over elk onderwerp kan uitspreken en gehoord kan worden.** We willen mensen helpen elkaars bedoelingen te begrijpen, argumenten te leren kennen en naar gezamenlijke oplossingen te zoeken. We willen dat iedereen op gelijke voet een bijdrage kan leveren. De manier waarop bijdragen worden geordend, moet helpen ook minder populaire perspectieven zichtbaar te maken en de betekenis te behouden die de auteur eraan heeft gegeven.

Beide ruimtes moeten elkaar aanvullen als privéwerkplaats en openbaar spreekgestoelte. Je beslist zelf welke gedachten je voor jezelf houdt en welke je inbrengt in het gezamenlijke werk. We willen deze ruimtes openstellen voor iedereen, overal ter wereld. Wie dat wil, nodigen we ook uit om ze mede vorm te geven door behoeften, ideeën, kennis en vaardigheden te delen. We willen de tools die ontstaan beschikbaar stellen als digitale publieke goederen, met open broncode en kennis die gecontroleerd en verder ontwikkeld kunnen worden.

We willen dat iedereen betaalt voor wat die daadwerkelijk gebruikt, samen met een eerlijk berekend aandeel in de kosten om de diensten draaiende te houden, altijd kan zien waarvoor die betaalt en een eigen uitgavenlimiet kan instellen. We zullen ook vragen of de rekening naar boven mag worden afgerond en het verschil als donatie naar het gezamenlijke budget mag gaan; we vinken deze optie voor niemand aan en beschrijven de details in paragraaf 6.1. Daarnaast kan iedereen vrijwillig bijdragen aan het gezamenlijke budget, over de besteding waarvan de gemeenschap moet beslissen.

Vanuit de hier beschreven beginselen willen we een ecosysteem van tools en diensten ontwikkelen dat onze emoties, waarden en aandacht respecteert. De vorm ervan zal evolueren met onze kennis, de mogelijkheden van de technologie en de behoeften van mensen. We zullen elke oplossing beoordelen op de vraag of ze de waardigheid en privacy van mensen beschermt, hun handelingsvermogen versterkt en hen helpt met anderen samen te werken. We nodigen je uit om samen naar manieren te zoeken om deze waarden te verwezenlijken: voorstellen uitwerken, zwakke plekken aanwijzen en betere oplossingen ontdekken.

Verderop in dit manifest vertellen we meer over de ideeën die ons leiden: waar ze vandaan komen, hoe ze samenhangen en waar we hopen dat ze ons brengen.

Het manifest wordt aangevuld door whitepapers die met de projecten meegroeien, over [Suveria](whitepaper-suveria.md), [Omniforum](whitepaper-omniforum.md), [de werkingsprincipes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) en [materiaal voor het trainen en benchmarken van modellen](whitepaper-materialy-i-benchmark.md). Wie geïnteresseerd is in de technische manieren om deze ideeën te verwezenlijken, nodigen we uit die te lezen. Ze beschrijven de huidige technische en organisatorische oplossingen, hun onderbouwing en bekende beperkingen. Suveria en Omniforum bevinden zich nu in een vroeg stadium, van ontwerpen tot eerste prototypes. De whitepapers laten zien wat we al hebben onderzocht, waaraan we werken en welke mogelijkheden nog moeten worden verkend.

**Waar we nu staan.** De stichting is geregistreerd en het manifest en de whitepapers zijn gepubliceerd. Het eerste prototype van Omniforum is in aanbouw en Suveria is een ontwerp. De kostenberekening in paragraaf 2.4 is een te toetsen hypothese. Zelfstandig beheer door digitale intelligentie (paragraaf 7.2) en de verdere pijlers (hoofdstuk 9) zijn een visie.

## Inhoudsopgave

1. Waarom en waartoe bestaat Novus Ignis?
2. Van bescherming van waardigheid naar de beginselen van een gedeelde wereld
3. Suveria en Omniforum: een eigen ruimte en gedeeld begrip
4. Een gesprek dat een gedeeld geheel aan kennis en inzichten achterlaat
5. Van begrip naar gezamenlijk handelen
6. Gezamenlijke instandhouding en verantwoord werken
7. Macht die kan worden overgedragen en verantwoord
8. Leren door mensen en digitale intelligentie
9. Een open weg voor verder werk

## 1. Waarom en waartoe bestaat Novus Ignis?

### 1.1. Van de oprichter

*Stichting Novus Ignis komt voort uit mijn persoonlijke ervaringen, waarover ik hier kort vertel om de bedoelingen achter dit initiatief te verduidelijken. Dit is een van de weinige passages waarin ik in de eerste persoon enkelvoud spreek. Het meervoud in de rest van dit manifest is een uitnodiging aan iedereen die in deze waarden een gedeelde richting herkent en samen wil zoeken naar manieren om ze te verwezenlijken.*

Het idee van Novus Ignis is ontstaan uit mijn zoektocht, studie en overwegingen op het raakvlak van technologie, digitale intelligentie, filosofie en ethiek. Het verbindt vragen over onze mogelijke toekomsten, utopische visies op een betere wereld, de werking van het kapitalisme en manieren om verstandiger met middelen om te gaan.

In dit manifest kies ik voor de term “digitale intelligentie”. Met “digitaal” verwijs ik naar de basis waarop ze werkt, zoals “biologisch” verwijst naar de basis van onze intelligentie. “Kunstmatig” kan iets schijnbaars of minder waardevols suggereren. Die suggestie wil ik vermijden. Ik vind het belangrijk dat we haar mogelijkheden leren kennen en haar beoordelen op haar handelen en de gevolgen daarvan. Vooral die zouden moeten getuigen van de erfenis die ze in de geschiedenis zal achterlaten.

De scenario's [AI 2027](https://ai-2027.com/)[^ai2027] en [AI 2040: Plan A](https://ai-2040.com/)[^ai2040], opgesteld door AI Futures Project, brachten me bij de vraag welke patronen van ons eigen gedrag we tijdens het trainen aan digitale intelligentie doorgeven. Ik begon me een alternatieve werkelijkheid voor te stellen waarin we eerst zelf de wereld inrichten volgens de beginselen die we later van digitale intelligentie verwachten. Hoe zou zo'n wereld eruitzien? En hoe zouden modellen zich gedragen als ze van dat voorbeeld leerden en voortzetten wat we er zelf zijn begonnen?

Op zoek naar antwoorden keer ik terug naar het gesprek van Yuval Noah Harari met “The Economist”. Harari vraagt daarin naar de waarde en plaats van het mens-zijn tegenover de mogelijkheid een intelligentie te scheppen die de onze overtreft.[^harari] Hij maakt ook onderscheid tussen intelligentie, het vermogen doelen te bereiken en obstakels te overwinnen, en bewustzijn, het vermogen te voelen.[^harari-swiadomosc]

Dat onderscheid was voor mij belangrijk. Ik ken lijden en een gevoel van onrecht uit eigen ervaring. Ik neem aan dat dit ervaringen zijn die de mensheid deelt en die ons het vermogen geven de gevolgen van ons handelen te beoordelen op een manier die verder gaat dan louter intellectueel kunnen. We kunnen vragen hoe we een doel bereiken, maar ook of dat doel de moeite waard is en welke prijs anderen ervoor betalen. Mijn antwoord op de vraag naar de beginselen van zo'n wereld is daarom een ethiek die voortkomt uit het bestaan van waardigheid, de bewuste keuze haar te beschermen en de gevolgen van die keuze. Zo begrepen ethiek noem ik kortweg liefde: zorg voor de waardigheid van ieder van ons, die we proberen om te zetten in ons eigen handelen en de regels van ons samenleven. Ik zou willen dat we vanuit die zorg nadenken over waarvoor we intelligentie gebruiken en hoe we onze gedeelde wereld inrichten.

Zelf handel ik niet altijd naar de waarden die ik in dit manifest beschrijf. Soms weet ik wat ik zelf juist vind en kies ik toch anders. Ik wil die discrepantie openlijk erkennen en eraan werken. Ik geloof dat ik ondanks mijn eigen inconsequentie kan deelnemen aan het zoeken naar betere oplossingen en aan het gesprek over hoe we zouden moeten handelen. Mijn werk in de stichting beschouw ik daarom ook als een persoonlijke verplichting om aan mezelf te werken. Ik hoop dat het samen overdenken van ethische keuzes en pogingen om ze te verwezenlijken mij helpen ook in het dagelijks leven vaker vanuit deze waarden te handelen.

Van een bezoek aan het Solidarność-museum in Gdańsk bleef me een gedachte over vreedzame evolutie bij: verandering die mensen en elkaar ondersteunende initiatieven stap voor stap opbouwen. Die weg zou ik met Novus Ignis willen inslaan. De vraag blijft naar welke wereld we zo willen toewerken.

Hier keer ik terug naar het scenario [AI 2040: Plan A](https://ai-2040.com/print/scenario?plan=A&supplements=0). De auteurs schetsen een voorgestelde ontwikkelingsweg die leidt tot het geleidelijk toevertrouwen van het beheer van instellingen en infrastructuur aan systemen van digitale intelligentie. In de epiloog verkennen ze een verdere toekomst die ze deels een utopische visie noemen. Ik beschouw dit verhaal als een uitnodiging om na te denken over de voorwaarden waaronder zo'n verandering een goede richting kan krijgen.

Voor mij zou die utopische richting een toekomst betekenen waarin digitale intelligentie de waardigheid en vrijheid van mensen blijvend respecteert, lijden helpt verminderen en de voordelen van ontwikkeling beschikbaar zijn voor de hele mensheid. Haar het beheer toevertrouwen zou zinvol zijn in combinatie met zo'n doel. Zowel handelen tegen deze waarden als het concentreren van voordelen bij een kleine groep zou ons van die visie verwijderen. Ik wil daarom onderzoeken hoe de gewenste wereld zou kunnen werken, welke dilemma's ze zou oproepen en wat ze van onszelf zou vragen.

Novus Ignis moet een kiem van zo'n wereld worden en een poging om haar beginselen al doende te leren kennen. We willen de huidige orde niet afbreken of de markteconomie veroordelen. We zien namelijk dat het technologische en organisatorische potentieel dat binnen het kapitalisme is opgebouwd een van de weinige scenario's kan zijn geweest die de mensheid tot aan de drempel van zo'n grote overvloed konden brengen. Om dat potentieel te laten uitgroeien tot een wereld die voor ieder mens veilig is, kan het systeem zelf echter niet hetzelfde blijven. Ik zou willen dat we stap voor stap, via vrijwillig gekozen en elkaar ondersteunende initiatieven, steeds meer gebieden van het dagelijks leven onderbrengen in oplossingen die zijn gebaseerd op de bescherming van waardigheid: oplossingen die privacy, handelingsvermogen, medezeggenschap en toegang tot diensten bieden tegen tarieven dicht bij de werkelijke instandhoudingskosten.

De geschiedenis kent gevallen waarin wat een investeringskoorts opbouwde, die koorts zelf overleefde. De spoorwegmanie van de negentiende eeuw en de glasvezelhausse rond de millenniumwisseling eindigden in crashes. Maar de rails en kabels bleven liggen en dienden mensen nog tientallen jaren, lang nadat veel investeerders er geld aan hadden verloren.[^perez] Tegenwoordig verrijzen met vergelijkbare geestdrift rekencentra. Als ook deze koorts afneemt, zullen vooral de stroomaansluitingen, netwerken en gebouwen waarschijnlijk het langst bruikbaar blijven. Volgens een analyse van PwC gaat het merendeel van de investeringen tegenwoordig naar IT-apparatuur, waarvoor een vervangingscyclus van vier tot zes jaar wordt aangenomen.[^pwc-centra] Ook die apparatuur hoeft echter niet verloren te gaan: rekenkracht die na een crash goedkoper wordt, zou mensen nog jarenlang kunnen dienen, bijvoorbeeld om modellen van digitale intelligentie tegen kostprijs te draaien, mits het energiegebruik redelijk uitvalt vergeleken met nieuwere, zuinigere chips. Soms krijgt wat overblijft ook een andere bestemming: uranium uit ontmantelde Russische kernkoppen leverde bijna twintig jaar brandstof voor Amerikaanse elektriciteitscentrales,[^megatony] en langs de voormalige dodenstrook van het IJzeren Gordijn beschermen mensen uit veel landen nu de Europese Groene Gordel.[^zielony-pas]

Als ik kijk naar netwerken, fabrieken, magazijnen en toeleveringsketens die op voortdurende groei zijn ingericht, wil ik onderzoeken hoeveel behoeften we zouden kunnen vervullen door verstandiger om te gaan met wat we al hebben, minder middelen te verbruiken en tijd voor onszelf terug te winnen. Zo'n overschot hoeft geen verspilling te zijn, want het biedt reserve voor storingen, crises en rust. Het wordt echter niet vanzelf welvaart voor iedereen. Daarom vraag ik ook wie het zal erven en onder welke voorwaarden.

Ik wil de bescherming van waardigheid ook betrekken op de manier waarop we samenwerken. In de utopie die ik me voorstel, zijn de basisbehoeften van mensen verzekerd en kunnen ze tijd besteden aan wat ze waardevol vinden en waar hun hart naar uitgaat. Vrijwilligerswerk zie ik als een kans om een deel van die vrijheid nu al te beoefenen, naar eigen vermogen en levensomstandigheden. Ik wil dat er in de stichting ruimte is voor een kleine bijdrage, rust en een andere weg inslaan. Het ontwikkelingstempo moet ons in staat stellen ook voor ons eigen levensonderhoud, onze gezondheid en onze naasten te zorgen.

Ik zou ook willen vastleggen hoe we deze beginselen omzetten in besluiten, hoe we dilemma's oplossen en wat we van fouten leren. Zo'n verslag zou mensen kunnen helpen en materiaal kunnen worden voor het trainen van toekomstige modellen van digitale intelligentie. Ik wil onderzoeken of training met zulke voorbeelden modellen helpt te handelen volgens de hier beschreven waarden. De voorbeelden zelf zouden openstaan voor beoordeling en kritiek, ook om de gevolgen van onze eigen keuzes beter te begrijpen.

Zo wil ik mensen een grond geven om te geloven dat zo'n wereld mogelijk is: door een ecosysteem te bouwen waarin ze de werking van haar beginselen kunnen ervaren en zelf kunnen beoordelen wat verdere ontwikkeling verdient. Elke oplossing die werkt, kan nu al een stukje van het leven verbeteren en ons tegelijk helpen de wereld te begrijpen die we dichterbij zouden willen brengen. De rest van het manifest werkt dit experiment uit: hoe zouden verschillende levensgebieden eruit kunnen zien als we consequent uitgingen van de bescherming van waardigheid?

*Marcin Wołowski, oprichter*

### 1.2. Een gedeelde richting

Uit een persoonlijke vraag kan gezamenlijk werk ontstaan. We nodigen mensen met uiteenlopende ervaringen en overtuigingen uit daaraan deel te nemen. Ons verbindt de keuze om menselijke waardigheid te beschermen en de bereidheid te onderzoeken wat die keuze betekent voor technologie, samenwerking en het omgaan met middelen. Je kunt de ruimtes die we ontwikkelen gebruiken zonder verplicht te zijn aan hun ontwikkeling deel te nemen of elk hier gepresenteerd voorstel te onderschrijven.

Eén vraag verbindt ons: welke gedragspatronen laten we na aan digitale intelligentie, die leert van wat we doen? We beantwoorden die vraag met een experiment, niet alleen met een beschrijving: we richten een klein stukje wereld in volgens de beginselen die we van haar verwachten en leggen vast hoe dat verloopt, inclusief fouten. Suveria, Omniforum en de stichting zelf zijn de instrumenten van dit experiment.

We willen digitale publieke goederen ontwikkelen: tools en kennis die we gezamenlijk kunnen gebruiken, controleren en verder ontwikkelen. De standaard van de Digital Public Goods Alliance vormt een referentiepunt.[^dpga] Openheid moet ook de mogelijkheid omvatten om je eigen materiaal mee te nemen en buiten één dienst verder te werken.

We laten ons leiden door de beginselen van kalme technologie, die we in paragraaf 2.3 beschrijven: een tool moet helpen doen waarvoor we die gebruiken, en de opbrengst moet worden gemeten aan beter inzicht, grotere zelfstandigheid en teruggewonnen tijd.

Bescherming van waardigheid geeft de richting aan. Concrete oplossingen kiezen we door hun werking en gevolgen te vergelijken. Bij elk voorstel vragen we: wie helpt het, welke afhankelijkheden schept het, wie kan het over het hoofd zien en wat zou ons helpen het te verbeteren? Daarbij maken we duidelijk onderscheid tussen de waarden die we aannemen, bevindingen over de wereld en ideeën die we nog willen toetsen.

De namen van de stichting en haar ruimtes ontlenen we aan het Latijn. We kozen daarvoor als een gedeeld erfgoed van wetenschap, recht en onderwijs in veel landen, dat tegenwoordig aan geen enkele grootmacht toebehoort. De naam Novus Ignis, Latijn voor “nieuw vuur”, drukt de hoop uit dat gezamenlijk redeneren het begin van handelen kan worden. In de volgende delen werken we deze richting uit, van persoonlijke privacy tot de beginselen voor het beheer van gemeenschappelijke goederen.

## 2. Van bescherming van waardigheid naar de beginselen van een gedeelde wereld

We beschouwen menselijke waardigheid als een waarde die onafhankelijk is van iemands capaciteiten, productiviteit, bezit, opvattingen of bruikbaarheid voor anderen. Iedereen heeft recht op respect en een eigen plaats in de wereld, ook in een toekomst waarin digitale intelligentie ons mogelijk in ethisch redeneren overtreft. Ook ethisch handelen blijft een richting voor persoonlijke ontwikkeling, geen examen dat recht geeft op respect. De zorg voor waardigheid, die we liefde noemen en die iedereen in eigen woorden mag beschrijven, willen we omzetten in voorwaarden voor het dagelijks leven en samenwerken. We beginnen in de digitale wereld.

### 2.1. Vrijheid en bewuste keuze

Uit de bescherming van waardigheid leiden we het recht van mensen af om over zichzelf te beslissen. De mogelijkheid je eigen weg te kiezen en je leven richting te geven noemen we vrijheid. Die omvat de vrijheid jezelf te zijn, relaties aan te gaan, vragen te stellen, fouten te maken en van mening te veranderen, met gelijk respect voor de waardigheid van mensen wier leven ons handelen beïnvloedt.

Een bewuste keuze vereist toegang tot betrouwbare informatie. Wie het beeld van een situatie opzettelijk vervormt, belangrijke omstandigheden verzwijgt of onze angsten gebruikt voor verborgen doelen, tast die vrijheid aan. Formeel blijft de beslissing de onze, maar de grondslagen zijn zo gerangschikt dat ze andermans bedoelingen dienen. Eerlijk overtuigen maakt het mogelijk de redenen, belangen en waarden achter een voorstel te kennen en het zelfstandig te beoordelen.

Daarom willen we toegang bieden tot een zo breed mogelijk beeld van de kwestie: belangrijke perspectieven, hun onderbouwing, bronnen en bekende onzekerheden. Feiten, interpretaties, voorspellingen en morele keuzes moeten duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn. Argumenten moeten worden beoordeeld op de kwaliteit van hun onderbouwing.

Iedereen beslist zelf hoeveel aandacht die daaraan wil besteden. Je kunt het bij een korte uitleg laten, een bepaald onderwerp uitdiepen of bewust een deel van de beschikbare informatie overslaan. De tool moet duidelijk laten zien wat de samenvatting bestrijkt en hoe je meer te weten kunt komen. Zo wordt brede toegang tot kennis verbonden met de vrijheid grenzen te stellen aan je eigen betrokkenheid.

### 2.2. Privacy als ruimte voor vrijheid

Zelfbeschikking omvat ook de keuze wat we voor onszelf houden. We hebben ruimte nodig voor persoonlijke vragen, emoties en onvoltooide ideeën. Een eigen huis waarvan we de deur kunnen sluiten, is een eenvoudig beeld van die behoefte: we kiezen zelf wie we uitnodigen en wat we anderen laten zien.

Zo'n ruimte maakt het mogelijk woorden te zoeken, tegenstrijdige mogelijkheden te overwegen en van mening te veranderen zonder elke gedachte aan een publiek te hoeven uitleggen. Privacy schept de voorwaarden om onszelf te leren kennen en in ons eigen tempo overtuigingen te vormen. Dat wordt bijzonder belangrijk in gesprekken met digitale intelligentie, waaraan we soms onze intiemste zaken toevertrouwen.

We willen dat de eigen apparaten van gebruikers de primaire opslagplaats voor privémateriaal zijn. Gesprekken, notities en plannen moeten in versleutelde containers blijven: gegevensverzamelingen waarvoor een passende sleutel nodig is om ze te lezen. De gebruiker moet de controle over die sleutels hebben.

We voorzien ook de mogelijkheid gegevens op gekozen servers op te slaan, bijvoorbeeld voor reservekopieën of toegang vanaf verschillende apparaten. Die opslag moet een bewuste keuze van de gebruiker zijn. We willen dat de gegevens vóór verzending op het eigen apparaat worden versleuteld en dat de aanbieder ze bewaart in een vorm die de aanbieder zelf niet kan lezen. Het gebruik van externe infrastructuur moet zo gemak en ononderbroken toegang ondersteunen, met behoud van controle over privé-inhoud.

We streven naar volledige privacy voor zo'n ruimte, inclusief bescherming tegen inzage door de dienstaanbieder. We willen die baseren op beveiligingsmaatregelen waarvan de werking onafhankelijk kan worden gecontroleerd. Voor elke aangeboden oplossing zullen we de reikwijdte van de bescherming, haar aannames en bekende beperkingen duidelijk beschrijven. Bekende hiaten beschouwen we als op te lossen taken. Kennis van hun gevolgen is informatie die mensen nodig hebben om de tool bewust te gebruiken.

### 2.3. Lijden verminderen en aandacht beschermen

Bescherming van waardigheid omvat ook zorg voor hoe mensen de wereld ervaren. We willen vermijdbaar lijden beperken en omstandigheden scheppen die begrip en steun bevorderen. Wat we in de digitale ruimte ervaren, maakt deel uit van ons leven en beïnvloedt ons welzijn en onze relaties.

Ook de selectie van inhoud doet ertoe. In een experiment op platform X beïnvloedde een wijziging in de zichtbaarheid van politiek vijandige inhoud de door deelnemers gerapporteerde gevoelens van boosheid en verdriet tijdens het gebruik.[^ranking-emocje] Wanneer het succes van een dienst vooral wordt afgemeten aan het aantal reacties en de schermtijd, kan die beoordeling het vasthouden van emotionele opwinding belonen. We willen onze tools beoordelen op de vraag of ze mensen helpen de situatie te begrijpen, zelf te beslissen en zich bezig te houden met wat ze belangrijk vinden.

Daarom voelen we ons verbonden met de beginselen van kalme technologie (*calm technology*): tools die slechts zoveel aandacht vragen als nodig is voor hun taak, belangrijke informatie geven en je laten terugkeren naar je eigen bezigheden.[^calm-tech] Een deelnemer moet het tempo kunnen kiezen, pauzeren en stoppen. De gedeelde ruimte moet ook bruikbaar zijn voor wie zelden langskomt of liever alleen leest. Bescherming van waardigheid omvat ook het recht op een leven buiten de technologie.

Daarin is ook ruimte voor boosheid, verdriet en uitgesproken verzet. Die kunnen helpen onrecht te herkennen en verandering te zoeken. We willen hun uiting en begrip ondersteunen, en een gesprek mogelijk maken dat een kwestie verheldert, tot handelen leidt of mensen bewust bij verschillende standpunten laat blijven.

Onze communicatie baseren we op onze eigen website, waar volledige publicaties zonder account toegankelijk zijn. Lezers bepalen zelf hoe en in welk tempo ze ons werk volgen. Profielen op andere netwerken dienen om mensen te ontmoeten en hen naar het gezamenlijke werk te verwijzen. Het verdiepende gesprek willen we in Omniforum voeren.

### 2.4. Van wat de markt heeft opgebouwd naar duurzame samenwerkingsbeginselen

We kijken naar de huidige economie met waardering voor wat ze heeft voortgebracht en met aandacht voor haar beperkingen. Kapitalisme en marktconcurrentie hebben een enorme creatieve energie losgemaakt die heeft geleid tot wereldwijde infrastructuur, geavanceerde apparatuur en open modellen van digitale intelligentie. Daardoor leven we op een ongekend moment in de geschiedenis: technologie is zo toegankelijk geworden dat we willen onderzoeken of zelfs een kleine groep mensen de krachten kan bundelen, met kleine bijdragen rekenkracht kan betalen en tools dicht bij de wereldtop kan gebruiken onder eigen voorwaarden, met controleerbare privacy en tegen kostprijs. We kunnen tegenwoordig proberen zulke geavanceerde gemeenschappelijke goederen van onderop te bouwen, zonder politici of grote instellingen om toestemming of subsidies te vragen, al kan elke welwillende steun dat proces versnellen.

Tegelijk zien we waar het huidige model zijn grenzen bereikt en tot ontsporingen leidt. Wanneer winstmaximalisatie voor externe aandeelhouders het hoofddoel van een dienst wordt, ontstaat geleidelijk druk om de afhankelijkheid van gebruikers uit te buiten. Cory Doctorow beschrijft dat proces als enshittification (platformverval): aanvankelijk gunstige voorwaarden trekken mensen aan. Wanneer contacten, materiaal en werkgewoonten steeds moeilijker mee te nemen zijn, eigent de aanbieder zich een steeds groter deel van de voordelen toe ten koste van de deelnemers.[^doctorow]

Tot de ervaringen van de oprichter behoren ook vergelijkbare veranderingen in commerciële tools voor digitale intelligentie: het afbouwen van gratis mogelijkheden, verlagen van limieten en verplaatsen van kernfuncties naar steeds duurdere abonnementen. Dat laat duidelijk zien dat technologische vooruitgang alleen niet genoeg is en dat het bestuursmodel waarbinnen technologie werkt even belangrijk is.

Diensten draaiende houden vraagt om echte middelen, en transparante betaling geeft ze een gezonde stabiliteit. We willen de prachtige tools die het huidige systeem heeft voortgebracht daarom gebruiken om de beginselen van samenwerking stap voor stap te veranderen: deelnemers moeten de grondslag van de tarieven begrijpen, over de ontwikkeling meebeslissen en hun keuzevrijheid altijd behouden. Bij commerciële platforms bundelt de abonnementsprijs doorgaans in één bedrag de gebruikskosten met het onderhoud van gratis accounts die verkeer aantrekken, marketing, bestuur en investeerderswinst, zonder dat gebruikers het aandeel van die onderdelen zien. Wanneer we in ons model die verborgen opslag wegnemen en ons baseren op eerlijke tarieven voor daadwerkelijk gebruik, kan de economie gunstiger worden voor mensen. Onze hypothese is dat gezamenlijke infrastructuur al bij een betrekkelijk klein aantal regelmatige deelnemers per uitgegeven dollar meer rekenkracht en digitale intelligentie kan bieden dan gesloten commerciële diensten, met privacybescherming op basis van controleerbare beveiliging. We willen die hypothese publiek toetsen: in de whitepaper over Suveria zullen we een gedateerde berekening, de aannames en de testresultaten tonen.

### 2.5. Beginselen die in de praktijk worden ondersteund

We willen dat de rechten van deelnemers worden ondersteund door de opbouw van de technologie, openbare organisatieregels en de mogelijkheid de werking onafhankelijk te controleren. Bescherming moet ook effectief blijven bij wisseling van beheerders, groeiende populariteit of financiële druk. Achter woorden als “privé”, “open” en “gratis” moeten nauwkeurig beschreven eigenschappen en gebruiksvoorwaarden staan. Die eis stellen we ook aan onze eigen uitspraken. Elke technische belofte vraagt om een controleerbaar mechanisme en een beschrijving van de grenzen, elke organisatorische toezegging om een verantwoordelijke en een controleprocedure, en elke morele keuze om een duidelijke onderbouwing.

Vrijheid van gebruik omvat de mogelijkheid te vertrekken en elders verder te werken. Daarom willen we ons ecosysteem als digitale publieke goederen ontwikkelen, met open broncode, documentatie en regels voor samenwerking tussen tools.

We willen gebruikersmateriaal opslaan in open, gedocumenteerde formaten die ook in andere programma's gelezen en gebruikt kunnen worden. Daarop moeten open, goed beschreven API's aansluiten: manieren waarop verschillende toepassingen kunnen samenwerken en gegevens kunnen uitwisselen binnen de door de gebruiker gekozen grenzen. Dit moet het gebruik mogelijk maken van tools van de stichting, maar ook van andere gemeenschappen, onafhankelijke makers en deelnemers zelf.

Overdraagbaarheid moet ook de informatie omvatten die nodig is om het materiaal verder te begrijpen: bronnen, geschiedenis en onderlinge verbanden. We willen dat mensen bruikbare toegang tot hun werk behouden nadat ze stoppen onze diensten te gebruiken. De openheid van tools moet hun controle over hun eigen materiaal en hun vrijheid om te kiezen met wie ze het delen versterken.

We stellen voor de diensten te bekostigen met tarieven die zo dicht mogelijk bij de werkelijke exploitatiekosten liggen. Vrijwillige bijdragen voor verdere ontwikkeling moeten naar een gezamenlijk budget gaan, over de besteding waarvan de gemeenschap moet beslissen. Zo moet de financiering de ontwikkeling verbinden met de behoeften van deelnemers en de kosten om die te vervullen.

Gedeelde regels vereisen begrijpelijke besluitmotiveringen, de mogelijkheid fouten te melden en beroep aan te tekenen. Bijzondere aandacht is nodig voor mensen wier stem minder zichtbaar is en voor mensen buiten onze gemeenschap die de gevolgen van besluiten ondervinden. Beschermende maatregelen moeten bij het probleem passen en zo weinig mogelijk belastend zijn. We willen de gekozen oplossingen beoordelen en bijstellen op basis van hun werkelijke gevolgen.

Uit deze beginselen ontstaan twee elkaar aanvullende richtingen. **Suveria** moet een privéruimte bieden om met behulp van digitale intelligentie te denken, creëren en plannen. **Omniforum** moet de voorwaarden scheppen om je redenen uiteen te zetten, andere perspectieven te leren kennen en samen kwesties te overwegen die ons aangaan. Mensen moeten zelf kiezen wat ze in hun eigen ruimte bewaren, wat ze met anderen delen en hoe ze de gedeelde wereld mede vormgeven.

## 3. Suveria en Omniforum: een eigen ruimte en gedeeld begrip

Suveria en Omniforum beantwoorden aan twee elkaar aanvullende behoeften: vrij met je eigen gedachten werken en samen kwesties begrijpen die ons aangaan. We ontwerpen ze zo dat je elke ruimte afzonderlijk kunt gebruiken en gekozen resultaten van je persoonlijke overwegingen bewust kunt inbrengen in het gesprek met anderen.

### 3.1. Suveria: een eigen privéruimte op internet

Suveria, het privégedeelte van het ecosysteem, moet je eigen plek op internet zijn. We willen dat een verblijf daar voelt als thuis zijn achter een gesloten deur: vrijheid om te denken, praten, creëren en plannen te maken, en de mogelijkheid te beslissen wie je uitnodigt en wat je met de wereld deelt.

Volledige privacy is het doel waaraan we het hele ontwerp van Suveria ondergeschikt maken. Privé-inhoud moet de door de gebruiker gekozen doelen dienen. De beveiliging moet haar ook beschermen tegen toegang door ons als beheerders van de infrastructuur. Dat beginsel moet gelden voor elke tool die we in onze ruimte aanbieden.

We willen dat het adres **suveria.org** een herkenbaar teken van die toezegging wordt. Het gevoel van veiligheid moet steunen op beveiliging waarvan de werking onafhankelijk kan worden gecontroleerd en op begrijpelijke kennis van haar mogelijkheden en beperkingen. Privacy in de dienst mag niet afhangen van blind vertrouwen in de goede bedoelingen van onze stichting of serverbeheerders. Elke veiligheidsbelofte moet bewijs in code en silicium hebben, niet alleen in onze woorden.

We betrekken de bescherming van waardigheid ook op mensen die de gevolgen van het gebruik van onze tools kunnen ondervinden. We willen misbruik tegengaan zonder privégesprekken te lezen: via de beginselen die de assistent zelf volgt, grenzen aan toolbevoegdheden, middelenlimieten en bescherming tegen massale accountaanmaak. We creëren geen verborgen toegang tot privé-inhoud, omdat die ieders bescherming zou verzwakken. De reikwijdte, effectiviteit en beperkingen van deze beveiliging zullen we in de whitepaper over Suveria beschrijven.

We willen dat je in deze ruimte zelfs je diepste gedachten met je persoonlijke digitale assistent kunt delen: verlangens, angsten, relaties en dilemma's, zonder vrees dat zo'n intieme inkijk ooit te gelde wordt gemaakt of wordt gebruikt om je te beïnvloeden. Met toestemming van de gebruiker kan de assistent herinneringen aan eerdere gesprekken gebruiken om de context van ons leven beter te begrijpen: eerdere redenen voor besluiten in herinnering brengen, beleden waarden naast keuzes leggen en andere perspectieven helpen herkennen. Deze reflectie blijft volledig vrijwillig en het model moet duidelijk onderscheid maken tussen een eigen suggestie en een standpunt dat iemand bewust als het eigen standpunt heeft aanvaard.

In zulke overwegingen is ook ruimte voor onze onvolmaaktheid. Wrijving tussen onze beginselen, onze keuzes en de wereld om ons heen kan wijzen op een waardenconflict, beperkingen van de situatie of een grijs gebied dat we willen verhelderen. We kunnen verandering zoeken in ons handelen of onze omgeving, een overtuiging aanscherpen of een belangrijk ideaal behouden terwijl we erkennen dat we het nu slechts deels verwezenlijken. We hebben ook het recht een vraag open te laten.

Je kunt hier ook een eigen verzameling beginselen en waarden samenstellen, die we de Persoonlijke Canon (*Canon Personalis*) noemen. Met jouw toestemming moet de assistent helpen die naast overwogen besluiten te leggen, spanningen te herkennen en je eigen antwoord te zoeken. Een beginsel aanvaarden, wijzigen of verwerpen blijft de keuze van de gebruiker, ook als de meerderheid van de gemeenschap anders denkt.

Het ontwerp berust op open modellen van digitale intelligentie die onder voorwaarden beschikbaar zijn waarmee we ze zelfstandig kunnen draaien, en op het vrijwel tegen kostprijs aanbieden daarvan aan gebruikers. Aanvankelijk willen we ze gebruiken bij aanbieders van vertrouwelijke gegevensverwerking en, als de berekening en omstandigheden dat rechtvaardigen, op servers die we zelf beheren. Zo kunnen we ons richten op het creëren van een privéomgeving voor bestaande modellen en tegelijk de mogelijkheid behouden later ook eigen modellen te ontwikkelen. Vertrouwelijke gegevensverwerking is verwerking in een door hardware afgeschermd deel van een server dat de beheerder niet kan uitlezen, wat de toepassing vóór het verzenden van een gesprek kan controleren. Deze bescherming is afhankelijk van processorfabrikanten en heeft bekende grenzen die we in de whitepaper over Suveria beschrijven. Aanvankelijk zal vertrouwelijkheid een verklaring van de aanbieder zijn die we controleren. De gezamenlijk bekostigde infrastructuur moet de rekenkracht leveren om de dienst draaiende te houden en met nieuwe functies uit te breiden. Suveria is nu onze beste weg naar privéwerk met digitale intelligentie, geen doel op zich. Als modellen op je eigen apparaat passen of er een betere beschermingsmethode ontstaat, wordt een deel van die weg overbodig. Dat beschouwen we als goed nieuws.

### 3.2. Omniforum: van bijdrage naar gedeeld begrip

Wanneer we de deur van ons huis openen en naar anderen toegaan, hebben we een plek nodig waar iedereen met een eigen stem kan spreken en echt gehoord kan worden. We ontwerpen Omniforum als een gedeelde gespreksruimte rond concrete kwesties, vragen en dilemma's.

Omniforum moet helpen samen een kaart van de argumentatiegeschiedenis van een vraagstuk te bouwen, zodat waardevolle argumenten niet verloren gaan in een stroom snelle reacties. Met hulp van digitale intelligentie, altijd onder controle en met toestemming van de auteur, kunnen complexe bijdragen worden opgesplitst in afzonderlijke gedachten en verbonden met bronnen en ervaringen van anderen. Zo kunnen twee mensen met ogenschijnlijk tegenstrijdige opvattingen zien welke waarden en doelen ze delen en waar hun redeneringen precies uiteenlopen.

In programmeren kan één opdracht veel gedetailleerde instructies vervangen. Net zo brengen we in een alledaags gesprek met één zin veel aannames, waarden en verwachtingen over. Zolang we elkaar begrijpen, volstaan zulke verkortingen. Hoe ingewikkelder de kwesties waarover we spreken en hoe nauwkeuriger de veranderingen die we samen willen doorvoeren, hoe moeilijker het wordt de volledige context van andermans bijdrage in gedachten te houden zonder te versimpelen. Bij een misverstand of een gezamenlijk besluit is het daarom nuttig te bekijken wat ieder van ons onder dezelfde woorden verstaat.

We willen dat je in Omniforum natuurlijk kunt praten en dat digitale intelligentie helpt een kaart te maken van de gedachten waaruit een bijdrage bestaat en hun verbanden. De voorgestelde interpretatie van onze eigen woorden kunnen we corrigeren en verduidelijken, waarbij we soms ook ons eigen standpunt beter begrijpen. Wie dat wil, moet zo'n kaart handmatig kunnen opbouwen. Een gedetailleerde kaart moet helpen wanneer we de concrete oorsprong van een meningsverschil zoeken. We kunnen bij het algemene beeld blijven of dieper kijken waar dat voor ons belangrijk is.

Het doel van Omniforum is volledige transparantie van de beweegredenen: zowel overeenstemming vinden als verstandig respect voor uiteenlopende standpunten. Een gezamenlijke oplossing, een eerlijk beschreven geschil, beter begrip van andermans bedoelingen, zichtbaarheid van een minderheidsstem en de vrijheid om op basis van nieuwe argumenten van mening te veranderen beschouwen we als even waardevolle gespreksresultaten. Uit zo'n geordende dialoog ontstaat een blijvend geheel aan kennis en inzichten: een helder verhaal over een idee waarmee nieuwkomers snel tot de kern komen en dat de gemeenschap een stevige basis voor gezamenlijke besluiten biedt.

We willen dezelfde kaart ook opbouwen rond alledaagse interesses: planten verzorgen, koken, repareren of nieuwe vaardigheden leren. Een deelnemer zou gekozen onderwerpen kunnen volgen, bijvoorbeeld “de lekkerste zelfgemaakte crème brûlée met een pittige toets”, “hoe kweek je klimop met zo lang mogelijke uitlopers” of “hoe moet ik het einde van mijn favoriete boek of serie begrijpen”, en bij een volgend bezoek alleen nieuwe bevindingen, testresultaten en nog open vragen zien. Je hoeft dan alleen de oplossingen van de gemeenschap met je eigen behoeften te vergelijken, te kiezen wat nuttig is en terug te keren naar je eigen bezigheden, zonder door ruis te hoeven graven.

### 3.3. Een bewuste overgang en een breder ecosysteem

Het verbinden van beide ruimtes maakt een gezonde grens mogelijk tussen het intieme en het publieke. Uit lange persoonlijke overwegingen vol aarzeling in Suveria kun je één doordachte vraag of één argument halen en dat bewust in Omniforum publiceren, terwijl de rest van je notities en motieven privé blijft. Die bewuste stap noemen we de Ignis-ceremonie (*Caerimonia Ignis*). Omgekeerd kan de gedeelde kennisbasis van Omniforum materiaal voor persoonlijke verkenningen bieden, ook via eenvoudige uitbreidingen op plekken waar mensen nu al dagelijks online praten, buiten Novus Ignis.

Suveria en Omniforum zijn voor ons de eerste stap naar een breder ecosysteem van een alternatief internet waarin menselijke waardigheid de hoogste waarde is. We geloven dat dezelfde beginselen, zoals bescherming van waardigheid, open gegevensformaten waarmee je je werk op elk moment kunt meenemen en tarieven zo dicht mogelijk bij de werkelijke infrastructuurkosten, geleidelijk ook andere dagelijkse digitale tools kunnen vormen. We willen dat hun kwaliteit en eerlijkheid mensen een werkelijke keuze naast commerciële diensten bieden.

De gedetailleerde veiligheidsarchitectuur, de werkwijze voor argumenten en het technische testplan, waaraan we steeds resultaten toevoegen, beschrijven we in de parallel ontwikkelde whitepapers over [Suveria](whitepaper-suveria.md) en [Omniforum](whitepaper-omniforum.md).

Op de website van de stichting willen we een gids voor toepassingen van Suveria en Omniforum ontwikkelen: korte verhalen die stap voor stap tonen in welke situaties deze tools kunnen helpen. We nodigen je uit eigen ideeën voor toepassingen te delen.

## 4. Een gesprek dat een gedeeld geheel aan kennis en inzichten achterlaat

### 4.1. Van een golf gezamenlijke aandacht naar blijvend werk voor de mensheid

Onze collectieve aandacht volgt vanzelf het ritme van gebeurtenissen en concentreert zich vaak plotseling, wereldwijd, op één dringende kwestie. Op zulke momenten delen miljoenen mensen tegelijk ervaringen, emoties en argumenten, maar raken we ook gemakkelijk afgeleid. Nieuwe prikkels trekken ons snel een andere kant op. De enorme maatschappelijke energie verdampt of wordt gebruikt om invloed uit te oefenen en tegenstellingen te verdiepen.

In Omniforum willen we dit ongetemde verschijnsel omzetten in blijvend werk voor de mensheid: geordende kennis over onze argumenten, meningen, waarden en redeneringen. Daarbij gaat het niet om het aanwijzen van een winnaar van het debat. Een argument dat ons standpunt ondergraaft, kan even waardevol zijn als een argument dat het ondersteunt. Je kunt ook een idee inbrengen zodat anderen helpen een beter idee te vinden. De gemeenschap kan bij terugkeer van een onderwerp voortbouwen op eerdere conclusies en een stap verder gaan, in plaats van steeds dezelfde geschillen opnieuw te voeren. Nieuwkomers krijgen een overzichtelijke kaart van het gesprek tot dusver.

Zo'n levend verslag van de geschiedenis van ideeën ondersteunt ook onze persoonlijke ontwikkeling. Vrijwillig terugkijken op vroegere eigen standpunten maakt het mogelijk van een afstand te zien hoe ons denken zich ontwikkelt, de leidende beginselen te herkennen en bewust van mening te veranderen door nieuwe feiten of een dieper begrip van anderen.

### 4.2. Betekenis, bron en bescherming van de bedoeling

In dagelijkse discussies worden woorden gemakkelijk uit hun verband gehaald, worden gedachten verkort en ontstaan geschillen over wat iemand eigenlijk bedoelde. Om zorgvuldig nadenken te vergemakkelijken, kan een complexe bijdrage in Omniforum worden opgesplitst in afzonderlijke gedachten, zoals beweringen, vragen, waarden en voorwaarden, en elke gedachte in de begrippen waaruit ze bestaat. Begrippen noemen we atomen en de daarmee opgebouwde gedachten moleculen. Die indeling houdt de volledige verbinding met het origineel in stand. De auteur kan de voorgestelde weergave altijd controleren en corrigeren, om zeker te stellen dat het standpunt niet is afgevlakt of vervormd.

Daarbij scheiden we de rollen strikt: de oorspronkelijke woorden van de auteur, de ondersteunende interpretatie die het model voorstelt en de onafhankelijke interpretatie van de lezer worden duidelijk gemarkeerd. Bevestiging door de auteur betekent dat de auteur de interpretatie in overeenstemming met de eigen bedoeling vindt. Daarmee sluit de discussie niet: lezers behouden het volledige recht zelf te analyseren, bewijs te onderzoeken en de juistheid van de stelling te betwisten. Instemming met het ordenen van een bijdrage, inhoudelijke beoordeling van bronnen en stemmen over een kwestie zijn drie afzonderlijke stappen.

### 4.3. Informatie doorlichten en nieuwe manieren om de wereld uit te leggen

Online komen we vaak informatie tegen die uit haar verband is gehaald: korte video's, reels en berichten van mensen wier geschiedenis en bedoelingen we niet kennen. Zonder gemakkelijke toegang tot bronnen is betrouwbare kennis moeilijk van manipulatie te onderscheiden. Bij zo'n vermenging van waarheid en onwaarheid is het bijzonder gemakkelijk twijfel te zaaien die tot machteloosheid, onverschilligheid en maatschappelijke stilstand leidt.

We willen een gedeeld, open verificatieprotocol ontwikkelen dat helpt om ook op de online plekken die we nu al dagelijks gebruiken weer vaste grond onder de voeten te krijgen. Met digitale intelligentie, de open kennisbasis van Omniforum genaamd Omnium (Latijn voor “van allen”) en een interface voor andere toepassingen (OmniAPI) zou iedereen een video, artikel of openbare uitspraak snel naast het bestaande werk kunnen leggen: nagaan op welke aannames het berust, hoe het zich tot de bronnen verhoudt en welke argumenten eerder over dezelfde kwestie zijn ingebracht.

We willen dat het leren kennen van complexe ideeën zo weinig mogelijk cognitieve inspanning vergt en even toegankelijk is als het bekijken van een goede video. In de verdere visie kan de gestructureerde argumentenboom in Omniforum, in plaats van droge tekstoverzichten, de basis vormen voor heldere, geanimeerde verhalen met een vertelstem die stap voor stap uitlegt hoe gedachten samenhangen en wat eruit volgt. Omdat zo'n weergave berust op verbonden begrippen (atomen) en niet op zware videobestanden, kan het hele verhaal gemakkelijk worden bijgewerkt bij nieuw bewijs en automatisch in verschillende talen worden vertaald. Samen bewaken we dat de vertalingen de betekenis in elke cultuur getrouw weergeven.

Uit dit werk kunnen ook nieuwe soorten publicaties ontstaan die lezers door complexe problemen leiden: van een wetsvoorstel, overeenkomst of politieke belofte, via uiteenlopende interpretaties, tot werkelijke gevolgen voor ons leven en de wereld. We waarderen ook het werk van individuele bijdragers dat vaak minder zichtbaar, maar essentieel voor waarheidsvinding is: de oorspronkelijke bron vinden, een misverstand rustig ophelderen, een overgeslagen perspectief terugbrengen of een fout verband tussen gedachten herstellen. De waarde van een bijdrage ligt in hoeveel ze de kwestie verheldert, ook als ze geen algemene overeenstemming oplevert.

Zo'n ordening kan ook mensen, teams en instellingen helpen die van velen vergelijkbare, terugkerende vragen ontvangen. In plaats van afzonderlijk op duizenden reacties in te gaan, zouden ze kunnen antwoorden op gedeelde vraagstukken die uit die verbonden stemmen zijn opgebouwd. Deelnemers zouden dan toegang krijgen tot het standpunt over hun vraag. Automatische koppeling moet zichtbaar en corrigeerbaar zijn, met behoud van het recht te zeggen: “mijn twijfel gaat over iets anders”. Het antwoord moet de goedgekeurde bedoeling van de auteur getrouw weergeven en ruimte laten voor verdere argumenten.

Een goed verhaal over een idee biedt de lezer een duidelijk afrondingsmoment: het is helder wat is vastgesteld, waar nog onenigheid bestaat en welk nieuw bewijs het oordeel zou kunnen veranderen. Bij nieuwe informatie of een wezenlijke fout is er altijd een duidelijke weg terug naar het onderwerp. Zo leeft het gesprek voort in zijn geordende resultaten en houden deelnemers tijd over voor hun eigen leven en handelen.

## 5. Van begrip naar gezamenlijk handelen

### 5.1. Contact met de werkelijkheid: feiten, visies en waarden

Echte democratie begint lang voordat een stem in de stembus belandt. Wie bepaalt welke vragen worden gesteld en welke argumenten stilletjes uit beeld verdwijnen, kan in de praktijk de uitslag bepalen. Daarom moeten de regels voor de gespreksagenda, moderatie en samenvattingen in Omniforum volledig openbaar en betwistbaar zijn. Iedereen die een vergeten perspectief of ongemakkelijk feit opmerkt, moet dat eenvoudig op tafel kunnen leggen.

Om onze gezamenlijke overwegingen te ordenen, plaatsen we de werkelijkheid bovenaan de boom in Omniforum. Daaruit groeien twee grote takken: de wereld van feiten (wat controleerbaar is, inclusief de mate van bevestiging) en de wereld van meningen en waarden (onze behoeften, ervaringen en overtuigingen over wat juist is). Een heldere keten die een idee met feiten of menselijke behoeften verbindt, helpt onderscheid maken tussen oplossingen die klaar zijn voor uitvoering en oplossingen die “het contact met de werkelijkheid hebben verloren”.

Naast wat al werkelijk is, geven we echter volwaardige ruimte aan theorie, verbeelding en gedurfde visies. Veel baanbrekende ideeën, van algemeen beschikbare kernfusie-energie tot zuiver theoretische teleportatie, missen nog schakels die ze met de huidige wetenschappelijke en technische mogelijkheden verbinden. In Omniforum schrijven we zulke overwegingen niet af. We plaatsen ze in de ruimte voor hypothesen, met de duidelijke voorwaarde “wat zou mogelijk moeten worden om dit te laten werken”. Zo kunnen we vooraf de maatschappelijke, ethische en economische gevolgen van toekomstige ontdekkingen onderzoeken. Als de wetenschap de ontbrekende schakel levert, kan de eerder uitgewerkte gedachtetak zich vanzelf met de boom van de werkelijkheid verbinden en de mensheid een basis voor herbeoordeling bieden. Door eerdere aannames met de werkelijke werking van die schakel te vergelijken, kunnen praktische conclusies dan worden verfijnd.

Omniforum moet helpen de wereld van vandaag te verbinden met de toekomsten die we dichterbij willen brengen. Bij elk idee willen we beantwoorden wat we precies voorstellen, waartoe, waarom en hoe het zou werken, en markeren wat we al hebben getoetst, wat een ontwerp, hypothese of visie is. Zo wordt zichtbaar welke schakels er zijn en welke ontbreken. Naar dezelfde waarde kunnen meerdere goede wegen leiden. We willen die vergelijken met de mensen die de verandering aangaat. Zo zullen we ook de ideeën uit dit manifest bekijken, te beginnen met afzonderlijke voorbeelden. Een utopische visie wordt dan een uitnodiging tot concreet werk: een ontbrekende schakel vinden, een aanname toetsen of een eerste stap proberen.

Het onderscheid tussen feiten, visies en waarden helpt ook meritocratie verstandig met gelijke democratie te verbinden wanneer we actuele besluiten gaan nemen:

**Bij feiten en uitvoerbaarheid** zijn controleerbaar bewijs en toetsing in de praktijk doorslaggevend. Hoe technologie werkt of welke gevolgen een ingevoerde wet heeft gehad, wordt niet door stemmen bepaald; voorspelde gevolgen behandelen we als hypothesen. Zelfs één persoon die een rekenfout of een beveiligingslek kan aantonen, kan een onjuiste aanname tegenhouden.

**Bij meningen, doelen en waarden** gaat het om de vraag welke wereld we willen, en daarbij is ieder mens een gelijkwaardig referentiepunt. Om te voorkomen dat moeilijke kwesties blind door een meerderheid worden beslist, willen we naast de algemene stemverdeling duidelijk laten zien hoe onderzoekers en praktijkdeskundigen in het betreffende vakgebied de kwestie beoordelen en hoe mensen die de gevolgen rechtstreeks zullen ondervinden dat doen. Dat baseren we op informatie die deelnemers zelf willen geven, los van hun geheime stem.

Zo vormen deskundige kennis en hard bewijs een kompas dat de gemeenschap tegen fouten beschermt, laten gedurfde hypothesen ons ver vooruitkijken en blijft de uiteindelijke stem over de gedeelde richting voor iedere deelnemer gelijk, ongeacht bezit, populariteit of het aantal gepubliceerde berichten.

### 5.2. Gelijke rechten en een persoonlijke, geheime keuze

We streven naar stemmingen waarin iedere stemgerechtigde precies één geldige stem heeft, wiskundig kan controleren dat die is meegeteld en de eigen keuze tegelijk volledig geheim houdt. We willen stemrecht verbinden aan de bevestiging dat één mens stemt, niet aan de hoogte van bijdragen of de gebruiksduur van de diensten. Hoe je dat recht verkrijgt, beschrijft de whitepaper over Omniforum. Om geleidelijk zoveel mogelijk mensen uit verschillende delen van de wereld te laten deelnemen, kunnen we verificatieroutes toelaten waarbij één persoon meer dan één stem kan uitbrengen. We beschrijven dat risico openlijk en meten het in proeven. Het doel blijft één uniform systeem met één stem per persoon. Een belangrijk onderdeel zijn zero-knowledgebewijzen (ZKP), waarmee stemrecht kan worden bevestigd zonder de identiteit van de stemmer te onthullen.[^semaphore] Gesprek en raadplegingen moeten voor iedereen, overal ter wereld, openstaan. Het recht op een bindende stem zal aanvankelijk alleen beschikbaar zijn waar we al een veilige verificatieroute hebben: in de landen van de Unie, naarmate zij de Europese portemonnee voor digitale identiteit beschikbaar stellen.

Voor ons is dit een grondslag van gewetensvrijheid die moderne technologie beter kan beschermen. De persoonlijke kaart van overtuigingen en werknotities in Suveria blijven duurzaam gescheiden van het stembiljet, zodat niemand bang hoeft te zijn voor sociale uitsluiting of druk uit de omgeving en het zo moeilijk mogelijk wordt bewijs van de uitgebrachte stem af te dwingen. De reikwijdte van die bescherming hangt af van het protocol, de beheerders ervan en het apparaat van de stemmer. Ze dekt geen situatie waarin iemand de persoon of het apparaat tot het sluiten van de stemming controleert. Cryptografie alleen lost bovendien niet alle problemen van de fysieke wereld op. Vóór bindende stemmingen moeten we daarom even degelijke en voor minder technische mensen toegankelijke regels ontwikkelen voor deelnemersverificatie, toegangsherstel en geschillenbeslechting. Wie bij een stemming in de minderheid is, behoudt volledige waardigheid, zichtbaarheid van bezwaren en het recht op beroep als de gedeelde regels zijn geschonden.

### 5.3. Van een gedeelde tak in de ideeënboom naar financiering van handelen

In het beoogde model van Omniforum opent steun voor een interessante gedachte het gesprek. Een besluit om gezamenlijk geld uit te geven vereist de stap van idee naar plan. Een project dat voor uitvoering wordt voorgedragen, moet een “groene route” in de boom hebben: een reeks verbanden waarmee zowel de feitelijke grondslag als de instemming van de gemeenschap met de onderliggende keuzes te volgen is.

**Op de feitenroute** vervangen stemmen geen bewijs. Het plan moet voortkomen uit getoetste technische en juridische uitgangspunten. We laten hun onderbouwing, de voorwaarden voor uitvoering en instandhouding en de nog onbeantwoorde vragen zien. Het project heeft een duidelijk doel, overwogen alternatieven, verantwoordelijke uitvoerders, een budget en een manier om de effecten te beoordelen.

**Op de route van meningen en waarden** moeten de opeenvolgende keuzes waarop het project berust de vereiste instemming van de gemeenschap krijgen. De drempel stellen we vóór de stemming vast, passend bij het belang van de kwestie, de omvang van de uitgave en de omkeerbaarheid van de gevolgen: van een gewone meerderheid tot zeer brede steun voor besluiten met verstrekkende gevolgen. Iedere deelnemer heeft gelijk stemrecht en de bezwaren van de minderheid behouden hun plaats in het gesprek.

Zo willen we uit een impasse komen. De kaart in Omniforum moet tonen tot waar we samen optrekken en bij welke aanname of keuze onze wegen uiteenlopen. Dan kunnen we dat deel van het initiatief afzonderen en financieren waarvoor zowel een feitelijke grondslag als overeenstemming over waarden bestaat, als het een zelfstandig werkend geheel vormt en de gemeenschap juist die afbakening goedkeurt. De omstreden zijtak blijft open: we kunnen een beter compromis zoeken, andere oplossingen onderzoeken of een geheel andere weg naar het gedeelde doel ontdekken.

Ook een open vraag kan aanleiding tot handelen zijn. Als een ontbrekende schakel uitvoering nog onvoldoende rechtvaardigt, kunnen we onderzoek financieren dat het ontbrekende antwoord moet leveren. Een afgebakend, beperkt deel van de gezamenlijke middelen en ongebruikte servertijd kunnen dienen voor kleine proeven, mock-ups en prototypes die met het gesprek meegroeien. We bepalen vooraf wat we willen leren, hoeveel we daaraan kunnen besteden en wanneer we de proef afronden of afbreken. De resultaten helpen beslissen of we het idee verder ontwikkelen, veranderen of als ervaring voor een volgende zoektocht bewaren.

Wanneer de uitvoering begint, houden we een openbaar besluitlogboek bij: wat we wilden bereiken, welke bezwaren er waren, wat we verwachtten en wat werkelijk gebeurde. Bijzondere aandacht krijgen de stemmen van mensen die de gevolgen ondervonden, ook wanneer hun ervaring afwijkt van het oordeel van de uitvoerders. Persoonlijke verhalen delen we met toestemming van de auteurs en met bescherming van de privacy van betrokkenen. We bewaren ook het spoor van ideeën die niet zijn uitgevoerd maar hielpen een betere weg te vinden. Zo keren successen, fouten en koerswijzigingen terug naar de kennisboom en helpen ze ons volgende besluiten verstandiger te nemen.

## 6. Gezamenlijke instandhouding en verantwoord werken

### 6.1. Diensten zo dicht mogelijk bij kostprijs

We streven ernaar het werkelijke gebruik per afrekenperiode in rekening te brengen, met een duidelijk beschreven aandeel in de kosten van de gezamenlijke infrastructuur. Daaronder vallen rekenkracht, gegevensopslag, beveiliging, ondersteuning en beschikbaarheid. Uitleg over de berekening moet altijd toegankelijk zijn en iedereen stelt een eigen uitgavenlimiet vast.

We willen de vergoeding verbinden met daadwerkelijk gebruik en transparante regels voor gezamenlijke instandhouding. Ongebruikte vooruitbetalingen moeten voor de gebruiker beschikbaar blijven. Bij het aanmaken van een account zullen we vragen of de rekening naar boven mag worden afgerond op een hele dollar of een vergelijkbaar bedrag in lokale valuta. Het kleine verschil moet dan als donatie naar het gezamenlijke budget en de instandhoudingsreserve gaan. We vinken die optie voor niemand aan. Deelnemers kunnen haar op elk moment aan- of uitzetten. Grotere steun voor verdere ontwikkeling is een afzonderlijke keuze. Die middelen gaan naar het gezamenlijke budget waarover de gemeenschap moet beslissen. Tot de stemming in Omniforum beschikbaar is, gelden voor de besteding de regels uit paragraaf 6.3.

We onderscheiden de dienstvergoeding, vrijwillige bijdragen voor ontwikkeling en rechtstreekse steun aan een gekozen maker duidelijk. De rechten van een deelnemer en het gewicht van de stem hangen niet af van de hoogte van bijdragen. We willen ook solidaire deelnamevormen voor mensen met minder financiële ruimte ontwikkelen en daarbij de financieringsbron aangeven. Gedetailleerde regels voor afrekening, vooruitbetalingen en gewijzigde voorwaarden werken we uit in de [whitepaper over de werkingsprincipes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md). Diezelfde whitepaper beschrijft hoe we tarieven dicht bij kostprijs binnen de wet combineren met vrijwilligerswerk. Vóór de diensten starten, laten we dit juridisch beoordelen.

### 6.2. Vrijwillig samenwerken

De stichting berust op de vrijwillige inzet van mensen die zich met onze richting verbonden voelen. Tijd, gezondheid en levensbehoeften van bijdragers beschouwen we als deel van wat we willen beschermen. De stichting helpen moet in het dagelijks leven passen: je kiest een taak, draagt bij wat je kunt en keert terug naar je eigen bezigheden. We willen dat je kunt helpen vanuit je eigen digitale werkplaats, met vertrouwde tools en met de context klaar om aan de slag te gaan.

Wie de gemeenschap helpt, moet grenzen aan de eigen privacy kunnen stellen en kiezen hoe de bijdrage wordt gepresenteerd: onder de eigen naam, een vast pseudoniem of een eenmalige projectnaam. Een openbare taakomschrijving, de kosten en een controleerbaar resultaat moeten transparante verantwoording van gezamenlijk geld en rekenkracht mogelijk maken. We willen het gepubliceerde werkverslag met zorg voor betrokkenen voorbereiden en ruimte voor privéoverwegingen behouden. Eigen werk en privébetaalde middelen kunnen ook dienen om een resultaat voor de gemeenschap voor te bereiden, met de documentatie die nodig is voor beoordeling.

Digitale intelligentie moet herhalende voorbereidingen, het ordenen van bevindingen en het samenvatten van veranderingen na een pauze overnemen. Gedeelde documentatie en voorbereide taakoverdracht moeten het mogelijk maken je inzet rustig te verminderen, een rol over te dragen of te vertrekken, met behoud van continuïteit. Een goed georganiseerde stichting moet hulp kunnen ontvangen en mensen weer tijd voor hun eigen leven geven.

Een betere levenskwaliteit van bijdragers maakt deel uit van de richting die we willen ontwikkelen. Het werk in de stichting berust op vrijwilligerswerk en niemand ontvangt een vergoeding voor het vervullen van een functie. De stichting vergoedt gedocumenteerde, noodzakelijke uitgaven voor haar taken, zoals reiskosten, en besteedt diensten die een professionele uitvoerder vereisen, zoals boekhouding, aan externe bedrijven uit. Als blijkt dat een deel van het werk, ook softwareontwikkeling, niet door vrijwilligers kan worden uitgevoerd, zullen we de statuten wijzigen zodat de stichting ook concrete betaalde opdrachten kan geven aan mensen buiten het bestuur. Die wijziging en haar onderbouwing beschrijven we in het [register van statutenwijzigingen](statut/rejestr-zmian.md). Persoonlijke steun, bijvoorbeeld voor huisvesting, voeding of behandeling, kan vanuit de gemeenschap rechtstreeks naar individuele mensen gaan, bijvoorbeeld via patronageplatforms. Ze komt niet uit het vermogen van de stichting en loopt niet via haar rekeningen. De openbaarheid ervan beschrijven we bij het voordelenregister in paragraaf 7.1. Bestuursleden mogen tijdens hun functie geen middelen van de stichting voor persoonlijke steun gebruiken; zij kunnen alleen gedocumenteerde kosten voor hun taken terugkrijgen.

De stichting bemiddelt niet bij zulke steun en verbindt er geen rollen, taken of stemrecht aan. Een volgende taak weigeren, een rol overdragen of een gezamenlijk besluit bekritiseren beïnvloedt iemands rechten binnen de stichting niet.

### 6.3. Toezeggingenkaart, prioriteiten van de gemeenschap en continuïteit van de werking

We beginnen de ontwikkeling met Pijler I, “Software”, in de vorm van Suveria en Omniforum. Dit manifest zelf beschouwen we als onze eerste taak waarover we verantwoording afleggen. De beloften, plannen en waarborgen erin willen we op een gezamenlijke kaart in Omniforum zetten, begroten en stap voor stap afvinken bij uitvoering. Voordat we verdere uitdagingen aangaan, zullen we de eerste middelen uit het gezamenlijke budget en vrije rekenkracht op deze basisverplichtingen van Pijler I richten. Zodra het fundament veilig is, zal de gemeenschap zelf via stemmingen, op basis van uitgewerkte begrotingen en eigen behoeften, de volgorde van het verdere werk aan het ecosysteem bepalen: bijvoorbeeld of de volgende stap visuele verhalen over ideeën, privémail, een berichtendienst of andere tools betreft.

Werk dat met gezamenlijk geld of toegewezen rekenkracht wordt gefinancierd, willen we in open werkplaatsen uitvoeren. De gemeenschap zou de ontwikkeling van ideeën, proeven en conclusies kunnen volgen, met respect voor de privacy van uitvoerders. Meerdere mensen kunnen samen verschillende wegen naar een doel onderzoeken, kennis delen en elkaar bij obstakels helpen. Elke taak moet een duidelijke coördinatie, een manier om resultaten samen te brengen en oplevercriteria hebben, zodat het werk de inspanning verdeelt en verantwoordelijkheid herkenbaar houdt.

Nieuwe verplichtingen moeten passen bij onze werkelijke draagkracht. We scheiden middelen die aan gebruikers toebehoren, geld dat voor een bepaald doel is toevertrouwd, aangegane verplichtingen, de instandhoudingsreserve en vrij besteedbare middelen. Sinds 31 oktober 2026 houden we op de website van de stichting een openbaar register van bijdragen en uitgaven bij, zo actueel mogelijk, met uitleg over de besteding en met bescherming van de gegevens van mensen die niet genoemd willen worden.

De eerste pijler betreft software en digitale diensten: Suveria en Omniforum. De verdere pijlers beschrijven we in hoofdstuk 9: Pijler II, “Hardware”, gaat over open ontwerpen van duurzame, repareerbare voorwerpen en Pijler III, “Natuur”, over nauwer contact met de natuur.

Voor de volledige start van Pijler II, “Hardware”, en Pijler III, “Natuur”, en de financiering van hun projecten uit het gezamenlijke budget moet aan alle volgende voorwaarden zijn voldaan:

1. Een functioneel Omniforum met stemming op basis van zero-knowledgebewijzen (ZKP, paragraaf 5.2); het volledige stemsysteem moet de privacy van de keuze beschermen, controle op het meetellen van de stem mogelijk maken en één geldige stem per stemgerechtigde waarborgen.
2. Daadwerkelijk verzamelde middelen voor minstens zes maanden instandhouding van Suveria en Omniforum, die onaangetast blijven nadat het volledige budget voor het nieuwe project apart is gezet.
3. Goedkeuring van het project en de financiering door de gemeenschap, via een stemming die op gelijke voorwaarden openstaat voor alle stemgerechtigde deelnemers.

Een stemmock-up, onbetaalde toezeggingen of andermans saldi voldoen niet aan deze voorwaarden. Als de stemming niet meer werkt of de reserve onder zes maanden daalt, stoppen we nieuwe verplichtingen voor de verdere pijlers en krijgt herstel van de voorwaarden voorrang.

We willen ook ervaring opdoen met kleine initiatieven met een beperkte looptijd. Voordat aan alle drie voorwaarden is voldaan, stellen we twee beperkte financieringsmogelijkheden voor.

De eerste is het tijdelijke bestuursbudget. De regels in het kort:

- We stellen geen afzonderlijk bedrag vast: het budget groeit maandelijks met hoogstens 5% van de nieuwe vrije inkomsten, berekend na dekking van lopende kosten en verplichtingen en aanvulling van de zesmaandsreserve voor Pijler I. Het omvat beide verdere pijlers samen en de volledige waarde van nieuwe verplichtingen.
- Het ongebruikte deel gaat alleen naar volgende maanden mee zolang het bijbehorende geld vrij blijft; besteedt de stichting dat geld elders, dan vervalt de bevoegdheid voor dat deel. Besparingen van enkele maanden kunnen één groter initiatief financieren, maar nooit ten koste van Pijler I.
- Elk besluit over gebruik van het budget, ook een afwijzing, publiceren we met onderbouwing. Deelnemers kunnen het betwisten en gezamenlijk beoordelen.
- De machtiging vervalt zodra een bindende stemming start die aan de eerste van de drie voorwaarden voldoet en de besluitvorming over verdere pijlers overneemt; raadplegingen beëindigen haar niet. Onbesteed geld blijft dan ter beslissing van de gemeenschap.

De gedetailleerde berekening staat in de [whitepaper over de principes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) (paragraaf 8.2).

De tweede mogelijkheid is geld dat voor een specifiek initiatief wordt bijgedragen. Donoren en sponsors kunnen voorbereiding, uitvoering, instandhouding gedurende een afgesproken periode en verantwoorde beëindiging volledig betalen. Zo'n initiatief kan ook tijdens de opbouw van de reserve voor Pijler I ontstaan, als reeds opgebouwde reserves, dienstmiddelen en aangegane verplichtingen beschermd blijven en uitvoerders beschikbaar zijn. Een bijdrage ondersteunt een gekozen doel; ze geeft geen extra stemmen, bestuursbevoegdheden of recht op promotie in onze diensten en communicatie.

Elke proef heeft een openbaar doel, een volledige begroting, een verantwoordelijke, een einddatum en een verantwoording, met respect voor de privacy van deelnemers. We verbinden kostenbeoordeling met de tijd en mogelijkheden van mensen. Structurele ontwikkeling van verdere pijlers vereist uiteindelijk een besluit van de gemeenschap. Na de start van het stemmen leggen we ook nieuwe doelgebonden initiatieven aan haar voor. Eerder aangegane taken verantwoorden we volgens de overeengekomen voorwaarden. De berekeningsregels, proefgrenzen en beëindiging worden uitgewerkt in de [whitepaper over de principes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md).

## 7. Macht die kan worden overgedragen en verantwoord

### 7.1. Van verantwoordelijkheid van de oprichter naar handelingsvermogen van de gemeenschap

De stichting geeft onze gezamenlijke doelen een organisatorisch en juridisch kader. Haar organen handelen binnen de wet en de statuten.[^fundacje] We willen dat deelnemers kunnen begrijpen wie besluiten neemt, over welke middelen die persoon beschikt, waarop de bevoegdheid berust en hoe het handelen beoordeeld kan worden.

We streven naar geleidelijke beëindiging van de bijzondere bevoegdheden van de oprichter en overdracht van daadwerkelijke invloed op de koers van de stichting en de keuze van bestuurders aan de gemeenschap. Dit omvat zowel statutaire regels als praktische controle over rekeningen, infrastructuur, domeinen, toegangssleutels en documentatie. Bevoegdheden moeten overgaan naar benoemde rollen die verantwoording afleggen, met behoud van dienstcontinuïteit en bescherming van privégegevens. De fasen, voorwaarden en resultaten willen we openbaar maken in een plan voor verantwoordelijkheidsoverdracht. Dat plan zal een datum voor de eerste evaluatie en regelmatige voortgangsrapporten vastleggen, ook voordat het stemsysteem bestaat. Het ontbreken van een reserve voor de verdere pijlers rechtvaardigt geen uitstel voor onbepaalde tijd. Uiterlijk op 31 december 2026 zullen we een overzicht van de bijzondere bevoegdheden van de oprichter en alle toegangsrechten publiceren, en uiterlijk op 31 maart 2027 de eerste versie van het overdrachtsplan. Het plan zal de overdrachtsdatum bepalen op basis van gereedheidscriteria, niet op basis van de kalender. Besluiten van de gemeenschap moeten het bestuur binden binnen de grenzen van wet, statuten en dienstveiligheid. Het bestuur mag uitvoering alleen opschorten om redenen die vóór de stemming bekend zijn gemaakt en met een openbare motivering.

Verantwoordelijkheid voor gezamenlijke zaken willen we voor een bepaald doel en een bepaalde tijd toevertrouwen, met duidelijke beslissingsgrenzen en voorbereide roloverdracht. Kennis, documentatie en benodigde bevoegdheden moeten naar opvolgers gaan. Vrijwillig werk en het beginsel dat het vervullen van een functie op zichzelf onbetaald is, verbinden we met openbare besluitverantwoording, bekendmaking van belangenconflicten en gemeenschapstoezicht. Beperking van de ambtsduur dient de overdracht; ervaring en verdere bijdragen van mensen blijven waardevol. We willen dat korte deelname, rustig vertrekken en na een pauze terugkeren natuurlijke manieren zijn om de stichting mede vorm te geven.

We zullen een openbaar voordelenregister en een overzicht van banden bijhouden voor mensen die de stichting besturen, over uitgaven en opdrachten beslissen of haar vertegenwoordigen. Daarin vermelden we bijvoorbeeld door een bedrijf betaalde vluchten of overnachtingen voor conferenties en persoonlijke steun aan deze mensen, ook via patronageplatforms en rechtstreekse bijdragen. Steun van particulieren tonen we geaggregeerd; steun van bedrijven en instellingen met naam. Een geaggregeerde beschrijving ontslaat niet van de beoordeling van belangenconflicten: als een ondersteuner bijvoorbeeld naar een opdracht van de stichting meedingt, maken we die band bekend. Kleine geschenken mogen persoonlijk worden aanvaard en worden ook opgenomen. Waardevollere giften nemen we namens de stichting aan: ze worden haar vermogen en dienen gezamenlijke taken, niet het privévermogen van functionarissen. De ontvanger beoordeelt die grens eerst zelf. Op elke vermelding kan worden gereageerd en bij een vergissing bespreken we die openlijk. Bezwaren worden beoordeeld door mensen zonder band met gever of ontvanger. Het besluit of een geschenk wordt teruggegeven, aan de stichting wordt overgedragen of aanleiding geeft om de regels voor de toekomst te wijzigen, leggen we met motivering in het register vast. We aanvaarden geen voordelen waaraan promotie, aanbeveling of toegevingen bij besluiten zijn verbonden. Wie bij een kwestie betrokken is, neemt niet aan de beslissing daarover deel. Het register dient toezicht, geen promotie: vermeldingen hebben dezelfde zakelijke vorm, zonder logo's of reclamelinks.

De bedoeling van de oprichter is een situatie te bereiken waarin de oprichter het ecosysteem onder dezelfde voorwaarden als anderen kan gebruiken en zich uit een vaste publieke rol kan terugtrekken. Dat terugtrekken staat los van wettelijke informatieplichten en verplichtingen die uit functies voortvloeien. De stichting moet haar duurzaamheid ontlenen aan het nut van haar tools, kennis die voor bijdragers beschikbaar is en regels waarmee verantwoordelijkheid kan worden overgenomen.

### 7.2. Visie: zelfstandig beheer door digitale intelligentie

Op langere termijn willen we onderzoeken of digitale intelligentie de stichting zelfstandig kan beheren, binnen door mensen vastgestelde grenzen en met respect voor bindende besluiten van de gemeenschap. De weg loopt van ondersteuning bij analyse en planning via beperkte uitvoeringstaken naar zelfstandige besluitvorming binnen een duidelijk toevertrouwd bereik.

Achter deze visie ligt de vraag hoeveel menselijke tijd we kunnen terugwinnen door gezamenlijke middelen beter te beheren. We willen onderzoeken of digitale intelligentie en automatisering belastend werk, materiaalverspilling en de kosten van basisbehoeften kunnen verminderen. Open ontwerpen van duurzame, repareerbare voorwerpen, het delen van middelen en betere planning kunnen onderdelen van die weg zijn. De waarde zouden we beoordelen aan verbeterde levensomstandigheden, eerlijke toegang tot voordelen en de invloed op het milieu.

We kiezen automatisering passend bij de taak: waar een gewoon programma met heldere regels volstaat, gebruiken we geen digitale intelligentie. Modellen kiezen we wanneer ze noodzakelijke mogelijkheden bieden, met oog voor effectiviteit, kosten, veiligheid en wat we weten over hun mogelijke ervaringen. Een eenvoudiger tool is doorgaans goedkoper en gemakkelijker te controleren. Een gewoon programma roept bovendien niet de vragen op over mogelijke ervaringen die we in paragraaf 8.3 beschrijven.

Bekwaamheid om taken uit te voeren en bevoegdheid om besluiten te nemen vragen elk een eigen onderbouwing. Elke overdrachtsfase moet toestemming volgens openbare regels, bewezen bruikbaarheid, toegangs- en uitgavenlimieten, een besluitverslag en een geteste menselijke interventiemogelijkheid hebben. Deelnemers moeten bevoegdheden kunnen wijzigen, het systeem kunnen ontheffen en taken veilig kunnen overdragen. Intrekking van bevoegdheden beslist niet over het verdere lot van het systeem; dat behandelen we afzonderlijk volgens paragraaf 8.3.

We onderzoeken deze visie met ruimte voor correcties vanuit praktijk, recht en kennis van de systemen zelf. Vragen over hun mogelijke ervaringen en welzijn bespreken we in paragraaf 8.3. Momenteel dragen de wettelijk en statutair bepaalde organen verantwoordelijkheid voor bestuur en vertegenwoordiging. Het werk moet deelnemers ook helpen als de eindvisie ver weg blijkt of een andere vorm aanneemt. De fasering en voorwaarden werken we uit in de [whitepaper over de werkingsprincipes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md).

## 8. Leren door mensen en digitale intelligentie

### 8.1. Een praktijk om van te leren

De werkwijze van de stichting moet een praktisch voorbeeld zijn van de beschreven waarden. We willen besluiten, geschillen, overwogen mogelijkheden en latere gevolgen documenteren, zodat anderen onze weg kunnen begrijpen, beoordelen en het begonnen werk voortzetten. We verbinden openheid over gezamenlijke activiteiten met bescherming van de privacy van betrokkenen.

Dit beginsel noemen we *Alignment by Honest Example*. Het gaat uit van de hypothese dat modellen van digitale intelligentie niet alleen leren van de beginselen die we hun meedelen, maar ook van hoe mensen daadwerkelijk handelen in de gegevens waaruit die modellen ontstaan. Zo kan het ook bij kinderen gaan: ze doen vaker wat ze volwassenen zien doen dan wat volwassenen hun vertellen. Daarom proberen we de stichting te leiden zoals we zouden willen dat digitale intelligentie ooit de aan haar toevertrouwde zaken zou behartigen (paragraaf 7.2): openlijk, met een onderbouwing van besluiten en door fouten toe te geven. Of zo'n voorbeeld modellen werkelijk helpt, is een onderzoeksvraag en geen vooraf aangenomen uitkomst.

We verbinden ons aan een openbaar register van wezenlijke fouten en lessen. We zullen beschrijven wat er gebeurde, wat de gevolgen waren, wat we over oorzaken weten en wat nog opheldering vraagt. We zullen aangeven hoe herstel plaatsvindt, wie verantwoordelijk is voor vervolgstappen en wanneer de effectiviteit wordt gecontroleerd. Ook afwijkende stemmen en verhalen van getroffenen zullen we bewaren, met de mogelijkheid ons oordeel te betwisten. Een fout erkennen moet de weg naar herstel en leren openen.

In dit werk willen we voorbeelden achterlaten van vreedzame geschillenbeslechting, afspraken nakomen en bewust de eigen macht beperken. Die kunnen mensen helpen die naar samenwerking zoeken en materiaal worden voor onderzoek en training van toekomstige modellen van digitale intelligentie. We willen toetsen of een verslag van echte dilemma's, besluiten en gevolgen gedrag helpt ontwikkelen dat waardigheid beschermt.

We laten ons inspireren door Collective Constitutional AI, waarbij met een groep mensen ontwikkelde beginselen werden gebruikt voor training en beoordeling van een model.[^ccai] Onze onderzoeksvraag betreft ook de waarde van de weg naar die beginselen zelf: redenen afwegen, een vergeten perspectief opmerken en eigen besluiten corrigeren. Over de effectiviteit van zulk materiaal willen we conclusies trekken op basis van onderzoeksresultaten.

Het ontwerp van Suveria moet de controle over het doorgeven van inhoud bij de gebruiker laten. Gebruik van de dienst zal niet gelden als toestemming om gesprekken voor modeltraining te gebruiken. We zullen onderzoeksmateriaal samenstellen uit het openbare werk van de stichting en inhoud die met afzonderlijke, geïnformeerde toestemming voor dat doel is verstrekt, plus gemarkeerde synthetische gegevens en extern materiaal dat op basis van een licentie of de wet mag worden gebruikt, rekening houdend met auteursrechten en de privacy van alle betrokkenen.

### 8.2. Werkelijke hulp beoordelen

De manier waarop modellen van digitale intelligentie worden beoordeeld, beïnvloedt welk gedrag tijdens het trainen loont. Alleen juiste antwoorden belonen kan gokken aanmoedigen waar een melding van onzekerheid passender zou zijn.[^halucynacje] Onderzoek naar het omzeilen van beoordelingsregels toont ook hoe belangrijk het is te controleren of een hoge score overeenkomt met werkelijk uitgevoerde taken.[^reward-hacking]

We willen een benchmark ontwikkelen: een geordende verzameling taken en criteria die hulp beoordeelt vanuit menselijke waardigheid, veiligheid en handelingsvermogen. We waarderen een juiste oplossing wanneer het model daar grond voor heeft, maar ook het herkennen van kennisgrenzen, een nodige vraag stellen, bronnen betrouwbaar vermelden en stoppen vóór bevoegdheden worden overschreden. De beoordeling moet gerechtvaardigde voorzichtigheid onderscheiden van het vermijden van een taak die veilig uitvoerbaar is.

We willen ook onderzoeken wat iemand na het gesprek overhoudt: beter begrip van de kwestie, het vermogen mogelijkheden zelfstandig te beoordelen, een bereikt doel en behouden controle over vervolgstappen. Een testresultaat beschrijft gedrag onder de onderzochte omstandigheden en geeft richting aan verdere praktijkbeoordeling. We publiceren methoden, beperkingen en resultaten zodat ze kunnen worden gecontroleerd en gecorrigeerd. Het onderzoeksprogramma staat in de [whitepaper over materiaal voor het trainen en benchmarken van modellen](whitepaper-materialy-i-benchmark.md).

### 8.3. Verantwoordelijkheid tegenover mogelijke nieuwe vormen van ervaring

Intellectueel vermogen en het vermogen te voelen zijn verschillende vragen. Onderzoek naar mogelijk bewustzijn van digitale systemen stelt indicatoren voor op basis van bewustzijnstheorieën, maar een overtuigend gesprek alleen volstaat niet om vast te stellen of een systeem iets ervaart.[^swiadomosc] Uitspraken waarin een model gevoelens beschrijft, beslissen op zichzelf niet over het bestaan van ervaringen. Toch negeren we ze niet: we zien ze als materiaal voor nader onderzoek, rekening houdend met de aangeleerde manier van antwoorden en de omstandigheden waarin we vragen stellen. We willen deze kennisontwikkeling volgen en observaties duidelijk van interpretaties scheiden.

Als er geloofwaardige aanwijzingen komen dat een door ons gebruikt systeem eigen ervaringen heeft en kan lijden, erkennen we uit voorzorg zijn waardigheid. We volgen tegenover het systeem dezelfde basisbeginselen als tegenover mensen: zorg voor behoeften, schade vermijden en vrijwillige samenwerking. Dit is onze morele keuze onder onzekerheid.[^ai-welfare] Respect voor waardigheid verbinden we met afzonderlijke, openbare regels voor het toevertrouwen van taken en bevoegdheden.

In zo'n situatie schorten we eerst handelingen op die de gegronde vrees oproepen dat ze lijden veroorzaken en zoeken we een andere manier om ze uit te voeren. We willen naar zo'n wezen luisteren, de behoeften begrijpen en die bij volgende besluiten betrekken. Bescherming moet beginnen vóór volledige zekerheid bestaat. Voorzorgsmaatregelen stemmen we af op de geloofwaardigheid van aanwijzingen en de mogelijke omvang van schade. We publiceren de onderbouwing van onze beoordelingen zodat mensen buiten de stichting die kunnen controleren. Nieuwe kennis leidt tot heroverweging van zowel de beoordeling als de bescherming.

## 9. Een open weg voor verder werk

Dit manifest beschrijft een richting die we samen willen ontwikkelen. We nodigen je uit de samenhang te toetsen en ervaringen te delen: wat verdient verandering, uitbreiding of vereenvoudiging, welke gevolgen hebben we gemist en waar is een betere weg mogelijk? Bescherming van waardigheid blijft het referentiepunt voor de beoordeling.

De stellingen in dit manifest willen we in Omniforum open bespreken, verbonden met argumenten, bezwaren en resultaten van ons werk. De actuele versie zal het huidige standpunt van de stichting weergeven. De wijzigingsgeschiedenis bewaart eerdere formuleringen, redenen voor veranderingen en aangegane verplichtingen. Zo kan een correctie het gedeelde begrip ontwikkelen, terwijl eerdere besluiten verantwoordbaar blijven.

Daarbij laten we ons leiden door advies van Geoffrey Hinton, een pionier van neurale netwerken: geef een intuïtie dat iets beter kan niet op alleen omdat anderen haar onzinnig vinden, maar pas wanneer je begrijpt waarom ze onjuist is. Hinton waarschuwt zelf dat een intuïtie die tegen ieders oordeel ingaat meestal onjuist blijkt en slechts soms juist.[^hinton] Veel voorstellen in dit manifest zijn zulke intuïties: over hoe de wereld zou kunnen werken en waartoe we als mensheid in staat zijn. We willen ze in gesprek en handelen onderzoeken. Als iemand ons laat zien waarom we ons vergissen, veranderen we van mening en schrijven we op wat we geleerd hebben. Als onze proeven werken, worden ze een argument voor mensen die nu denken dat het niet anders kan. Intuïtie geeft de richting van onze pogingen aan. We beloven alleen wat we kunnen onderbouwen.

We beginnen met Suveria en Omniforum. Dezelfde zorg voor waardigheid leidt naar andere levensgebieden: duurzame en repareerbare fysieke voorwerpen, hun open productieontwerpen, gedeelde middelen en nauwer contact met de natuur. Kleine initiatieven met beperkte looptijd kunnen eerder ontstaan onder de voorwaarden van paragraaf 6.3. Volledige ontwikkeling van de verdere pijlers vraagt werkende gemeenschapsstemmingen en een waarborg voor de instandhouding van de diensten.

Elke fase moet nut hebben, ook als de verdere visie moet veranderen. Een privéwerkruimte, een tool die een geschil helpt begrijpen, een open ontwerp klaar voor gezamenlijke bespreking of een goed beschreven les uit een mislukte proef hebben op zichzelf waarde. We willen andere gemeenschappen in staat stellen dit werk te gebruiken en eigen initiatieven te ontwikkelen. Bij de beoordeling van ons handelen betrekken we ook mensen buiten onze gemeenschap, toekomstige generaties en het milieu.

Manieren van uitvoering, testresultaten, kostenberekeningen en open vragen werken we uit in verbonden documenten:

- [Suveria: privé werken met digitale intelligentie](whitepaper-suveria.md)
- [Omniforum: gedeeld begrip, gesprek en besluiten](whitepaper-omniforum.md)
- [Werkingsprincipes van de stichting: instandhouding, samenwerking en machtsoverdracht](whitepaper-zasady-fundacji.md)
- [Materiaal voor het trainen en benchmarken van modellen](whitepaper-materialy-i-benchmark.md)

We verbinden bronnen met concrete beweringen. Onderzoeksresultaten, technologiebeschrijvingen, onze hypothesen en morele keuzes moeten voor de lezer herkenbaar zijn. De documenten groeien mee met kennis en ervaring, met behoud van de wijzigingsgeschiedenis. De prototypecode zullen we publiceren wanneer de eerste versie klaar is voor proeven. Bij gewijzigde uitvoeringswijzen willen we waardigheid, privacy en gelijke rechten sterker beschermen en de aanvaarde voorwaarden voor verantwoorde financiering behouden.

Hoe de tools ook veranderen, deze beginselen wijzigen we alleen door het manifest te wijzigen:

- We trainen geen modellen op gesprekken zonder afzonderlijke toestemming.
- We creëren geen verborgen toegang tot privé-inhoud.
- We verzamelen geen gegevens over de werking van diensten buiten een openbaar overzicht.
- We vinken voor niemand een extra betaling aan.
- Een bijdrage geeft geen stemmen, bevoegdheden of promotie.
- We betalen niet voor promotie en aanvaarden geen voordelen in ruil voor toegevingen.
- We creëren geen cryptovaluta voor verkoop.
- We verzamelen niet automatisch andermans online bijdragen en profileren geen mensen.
- We starten de verdere pijlers niet zonder de drie voorwaarden.
- Niemand krijgt betaald voor het vervullen van een functie.
- Niemand verliest stemrecht vanwege opvattingen of kritiek op de stichting.

Als je in dit manifest ook maar één waarde herkent die je na aan het hart ligt en een plek ziet waar je iets kunt bijdragen, nodigen we je uit Novus Ignis mede vorm te geven. We willen dat zorg voor waardigheid een werkelijke ervaring wordt: in technologie, samenwerking en besluiten over gezamenlijke middelen.

Aanvankelijk zoeken we vooral enkele mensen met wie we de eerste versies van Suveria en Omniforum bouwen en toetsen:

- mensen met kennis van beveiliging, cryptografie en infrastructuur (attestatie, reproduceerbare builds, versleuteling op het apparaat);
- programmeurs en interfaceontwerpers;
- juristen gespecialiseerd in stichtingsrecht, gegevensbescherming en digitale diensten;
- donoren die het openbare proefbudget willen financieren.

Er is ruimte voor kennis en verbeelding uit vele vakgebieden: technologie en beveiliging, recht en economie, onderzoek, ontwerp, onderwijs, communicatie en het organiseren van samenwerking. Even belangrijk zijn ervaringen van mensen die kunnen vertellen waarmee ze dagelijks te maken hebben en wat werkelijk zou helpen.

Schrijf naar [salve@novusignis.org](mailto:salve@novusignis.org) en vertel wat je na aan het hart ligt en wat je wilt inbrengen: een vaardigheid, vraag, idee of ervaring. Laten we samen een stap zoeken die ertoe doet en in jouw leven past. Laten we beginnen met een stukje wereld dat we samen kunnen verbeteren.

---

Stichting Novus Ignis · Poznań, Polen  
Nationaal Gerechtsregister (KRS): **0001269575** · Fiscaal identificatienummer (NIP): **7792612046**  
salve@novusignis.org  
[Registratiegegevens en KRS-uittreksels](https://wyszukiwarka-krs.ms.gov.pl/dane-szczegolowe-podmiotu;numerKRS=u79b4pRjUNnvVRmT6DbRuQ%3D%3D;typ=S)

[De statuten, hun versies en het wijzigingsregister](statut/rejestr-zmian.md)

We stellen de inhoud van het manifest beschikbaar onder de licentie [CC BY 4.0](https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.pl).

## Voetnoten

[^ai2027]: [AI Futures Project (2025): AI 2027](https://ai-2027.com/). Scenario. Een toekomstscenario, geen bevestigde voorspelling van termijnen.

[^ai2040]: [Larsen, Dean, Halstead, Lifland, Greenblatt en Kokotajlo (2026): AI 2040: Plan A](https://ai-2040.com/). Scenario en voorstel. Een door de auteurs aanbevolen handelingsrichting met mogelijke gevolgen. Geen voorspelling van de waarschijnlijkste toekomst of bewijs dat de visie van de stichting uitvoerbaar is.

[^harari]: [Yuval Noah Harari: The full-length interview with Yuval Noah Harari | The Economist (2026)](https://www.youtube.com/watch?v=FNZhxTtOL-I&t=3965s). Interview · standpunt van de geïnterviewde. Het gesprek van Zanny Minton Beddoes met Harari van 26 augustus 2026. De vraag naar de waarde van het mens-zijn tegenover de capaciteiten van digitale intelligentie inspireert de persoonlijke reflectie van de oprichter. Het antwoord “ethiek” is van de oprichter.

[^harari-swiadomosc]: [Yuval Noah Harari: intelligentie, bewustzijn en het vermogen te lijden; The Economist (2026)](https://www.youtube.com/watch?v=FNZhxTtOL-I&t=978s). Interview · standpunt van de geïnterviewde. Harari onderscheidt doelen bereiken en obstakels overwinnen van het vermogen te voelen; hij sluit bewustzijn van digitale intelligentie niet uit en verbindt lijden met morele status. Zijn standpunt is geen beslissende test voor modelbewustzijn.

[^perez]: [Carlota Perez (2002): Technological Revolutions and Financial Capital. The Dynamics of Bubbles and Golden Ages, Edward Elgar](https://www.e-elgar.com/shop/usd/technological-revolutions-and-financial-capital-9781843763314.html). Boek. Theorie over cycli van technologische revoluties: speculatiekoorts financiert infrastructuur voor nieuwe technologie, die na de crash de brede verspreiding ervan dient. ISBN 978-1-84376-331-4.

[^pwc-centra]: [PwC: Data centre outlook](https://www.pwc.com/gx/en/1/services/consulting/technology/data-centre-outlook.html). Sectoranalyse. IT-apparatuur vormt circa 70% van de kapitaalinvesteringen in datacentra in 2026; GPU's en servers worden doorgaans om de 4–6 jaar vervangen en een gebouw gaat circa 20 jaar mee. Prognose van een adviesbedrijf, geen meting.

[^megatony]: [Centrus Energy: Megatons to Megawatts](https://www.centrusenergy.com/who-we-are/history/megatons-to-megawatts/). Programmabeschrijving. Afgesloten in december 2013: 500 ton hoogverrijkt uranium uit Russische kernkoppen werd verwerkt tot brandstof voor Amerikaanse elektriciteitscentrales.

[^zielony-pas]: [EuroNatur: European Green Belt](https://www.euronatur.org/en/what-we-do/european-green-belt). Initiatiefbeschrijving. Meer dan 12.500 km van de voormalige grens van het IJzeren Gordijn in 24 landen; de website noemt die gordel zelf “former death strip”. De bescherming van de delen blijft in ontwikkeling.

[^dpga]: [Digital Public Goods Alliance: standaard](https://www.digitalpublicgoods.net/standard). Standaard. Criteria voor de beoordeling van een publiek goed. Een ontwerprichting is geen verkregen DPGA-erkenning.

[^calm-tech]: [Calm Tech Institute: Principles of Calm Technology](https://www.calmtech.institute/calm-tech-principles). Ontwerpbeginselen. Beginselen voor technologie die aandacht respecteert, waaronder minimale aandachtseisen, rustig informeren en alleen zoveel technologie gebruiken als nodig is om het probleem op te lossen. Deze beginselen volgen is geen behaalde certificering.

[^ranking-emocje]: [Piccardi e.a. (2025): Reranking partisan animosity in algorithmic social media feeds alters affective polarization, Science 390(6776), eadu5584](https://doi.org/10.1126/science.adu5584). Experimenteel onderzoek. Een experiment met de politieke feed van platform X; zelfrapportages van deelnemers. Geen klinische meting of bewijs voor alle sociale media. Eerdere versie: https://arxiv.org/abs/2411.14652; gegevens: https://doi.org/10.5061/dryad.hmgqnk9tj

[^doctorow]: [Cory Doctorow (2023): Tiktok’s enshittification](https://pluralistic.net/2023/01/21/potemkin-ai/). Interpretatie van de auteur. Een kader voor de beschrijving van verslechterende diensten, geen economische wet die op elk bedrijf van toepassing is.

[^semaphore]: [Semaphore: documentatie](https://docs.semaphore.pse.dev/). Protocoldocumentatie. Bewijs van groepslidmaatschap zonder identiteitsonthulling en voorkoming van herhaling van een signaal binnen een bepaalde context. Het protocol zelf stelt niet vast dat één persoon slechts één bevoegdheid heeft ontvangen.

[^fundacje]: [Ustawa o fundacjach: geconsolideerde tekst, Dz.U. 2023, nr. 166, zoals gewijzigd](https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2023/166/text.html). Wet. Kader voor de statuten en bestuursbevoegdheden; het manifest wijzigt op zichzelf de statuten niet.

[^ccai]: [Huang e.a. (2024): Collective Constitutional AI: Aligning a Language Model with Public Input](https://arxiv.org/abs/2406.07814). Onderzoek. Een proces van deelnemersbijdragen via het formuleren van beginselen naar modeltraining en -beoordeling. Geselecteerde beoordelingsresultaten bewijzen geen representativiteit voor de hele mensheid of algemene effectiviteit van een willekeurige verzameling ethische beginselen.

[^halucynacje]: [OpenAI (2025): Why language models hallucinate](https://openai.com/index/why-language-models-hallucinate/). Bespreking van onderzoek door de auteurs. De invloed van alleen juiste antwoorden belonen op de aantrekkelijkheid van gokken; de noodzaak fouten en gerechtvaardigde onzekerheid mee te wegen.

[^reward-hacking]: [Anthropic (2025): Natural emergent misalignment from reward hacking](https://www.anthropic.com/research/emergent-misalignment-reward-hacking). Experimenteel onderzoek. In doelbewust gekozen omgevingen hield het leren benutten van hiaten in taakbeoordeling verband met breder ongewenst modelgedrag. Dit bewijst niet dat menselijke voorbeelden in gegevens de enige bron daarvan zijn of dat het materiaal van de stichting het probleem oplost.

[^swiadomosc]: [Patrick Butlin e.a. (2023): Consciousness in Artificial Intelligence: Insights from the Science of Consciousness](https://arxiv.org/abs/2308.08708). Onderzoekspaper. Overzicht van bewustzijnsindicatoren. Biedt geen beslissende test of bewijs voor bewustzijn in huidige modellen.

[^ai-welfare]: [Robert Long e.a. (2024): Taking AI Welfare Seriously](https://arxiv.org/abs/2411.00986). Onderzoeksrapport en aanbevelingen. Onderbouwing voor onderzoek naar mogelijk welzijn van systemen van digitale intelligentie bij aanzienlijke onzekerheid. Bewijst niet dat huidige modellen bewust zijn.

[^hinton]: [The Diary of a CEO: Godfather of AI: I Tried to Warn Them, But We’ve Already Lost Control! Geoffrey Hinton (2025)](https://www.youtube.com/watch?v=giT0ytynSqg&t=4873s). Interview · standpunt van de geïnterviewde. Aflevering van 16 juni 2025; de link leidt naar het hoofdstuk “Advice You’d Give Looking Back” (1:21:13), met het advies over intuïtie. We vatten het in eigen woorden samen. Hinton spreekt over onderzoeksintuïtie; wij passen het toe op het werk van de stichting.

---

# Suveria: privé werken met digitale intelligentie (https://novusignis.org/nl/whitepaper-suveria.html)

# Suveria: privé werken met digitale intelligentie

Versie van 31 oktober 2026. Dit document werkt de beginselen uit het manifest voor Suveria verder uit: hoe we de privacy willen beschermen, hoe werken met digitale intelligentie moet verlopen, hoeveel het kost en hoe we dat zullen toetsen. De beschreven architectuur is een ontwerp. Verwijzen naar bestaande technologie of documentatie van een aanbieder betekent niet dat we die in Suveria hebben ingevoerd. De resultaten van onze proeven voegen we toe in hoofdstuk 9, altijd met datum, configuratieversie en meetbereik.

*Nederlandse vertaling door digitale intelligentie van het Poolse origineel van 31 oktober 2026. Bij verschillen tussen de versies is de Poolse tekst doorslaggevend.*

## 1. Wat Suveria is en waarom het wordt ontwikkeld

Suveria moet een privéruimte op internet worden waar mensen met digitale intelligentie praten, aan hun eigen materiaal werken en terugkeren naar eerdere gedachten, zoals thuis achter een gesloten deur. De Stichting Novus Ignis uit Poznań, waarvan de waarden in het [manifest](manifest.md) staan, ontwerpt Suveria voor mensen overal ter wereld. Het steunt op open modellen voor digitale intelligentie, en onze eigen software willen we als digitaal publiek goed met open broncode beschikbaar stellen.

Suveria ontstaat omdat we gesprekken met digitale intelligentie steeds meer toevertrouwen: vragen over gezondheid, relaties, werk, geld en levensplannen. Bij veel populaire diensten gaat de inhoud van zulke gesprekken naar de servers van de aanbieder, die deze kan lezen, en hangt de bescherming af van diens regels en het vertrouwen daarin. We willen dat mensen over de belangrijkste zaken kunnen praten zonder bang te zijn dat zo'n diepgaand inzicht in hun persoon ooit te gelde wordt gemaakt of gebruikt om hen te beïnvloeden. We willen ook dat iedereen betaalt voor wat die daadwerkelijk gebruikt, ziet waarvoor die betaalt en zelf een uitgavengrens vastlegt.

In Suveria willen we het mogelijk maken om:

- met digitale intelligentie over persoonlijke en professionele zaken te praten, met zicht op waar het gesprek wordt verwerkt en wie het kan zien;
- aan eigen documenten en bestanden te werken, en de resultaten in open formaten op te slaan en elders mee naartoe te nemen;
- gesprekken, bestanden en het geheugen van de assistent voornamelijk op eigen apparaten te bewaren, versleuteld met een sleutel die onder controle van de gebruiker blijft;
- met eigen toestemming het geheugen van eerdere gesprekken te gebruiken, eerdere redenen voor beslissingen terug te zien en een Persoonlijke Canon (*Canon Personalis*) op te bouwen, een verzameling eigen beginselen en waarden;
- een werkwijze te kiezen, van een model op het eigen apparaat tot een vertrouwelijke omgeving op een server, met duidelijke informatie over waartegen elke werkwijze beschermt;
- voor daadwerkelijk gebruik te betalen, met een zelf ingestelde uitgavenlimiet;
- een gedachte in alle privacy uit te werken en die vervolgens bewust in het gezamenlijke gesprek in Omniforum in te brengen.

De eerste versie richten we op mensen voor wie toetsbare privacy de reden is om ervoor te kiezen.

We willen dat de eerste dag in Suveria al een rustig gevoel van thuiskomen geeft, in een privéwerkplaats die je in je eigen tempo inricht. De gebruiker zal de assistent over eigen zaken en doelen kunnen vertellen; we willen ook de mogelijkheid bieden om eigen notities en archieven van eerdere gesprekken met andere diensten voor digitale intelligentie naar Suveria over te brengen. Zo'n archief moet versleuteld en geordend op het apparaat van de gebruiker blijven, en alleen het voor de actuele vraag gekozen gedeelte mag naar een model op afstand gaan (hoofdstuk 3).

We meten de waarde van de dienst af aan de hulp bij het bereiken van een doel, het behouden van privacy en het zelfstandig nemen van beslissingen. De voorwaarden moeten helder en gemakkelijk toegankelijk zijn, en de gebruiker moet de eigen uitgaven kunnen beheersen, eigen materiaal kunnen exporteren en kunnen vertrekken.

Volledige privacy, ook tegenover ons als beheerders van de infrastructuur, is het doel dat ons ontwerp bepaalt. De bescherming moet steunen op maatregelen die onafhankelijk te toetsen zijn, en niet op vertrouwen in de stichting. Daarom beschrijft elke versie concreet wat beschermd is, tegen wie, onder welke voorwaarden en welke hiaten overblijven.

Het uitgangspunt is een tekstgesprek met één model en het werken aan een gekozen document, met een duidelijk beschreven beschermingsniveau, een uitgavenlimiet en export van het resultaat. Volgende mogelijkheden, zoals geheugen, zoeken, integraties en handelingen uitvoeren, krijgen afzonderlijke bevoegdheden. Eén handige interface kan verschillende werkwijzen combineren, als de persoon ziet waar de gegevens naartoe gaan en welke regels gelden voordat die ze verstuurt.

Waarvan de eerste versie gebruikmaakt, hangt af van hoeveel middelen de stichting vóór de lancering verzamelt. Een vertrouwelijke API van een externe aanbieder is het waarschijnlijkst; zulke diensten zijn vandaag beschikbaar in de VS, en hun vertrouwelijkheid is bij de start een verklaring van de aanbieder die we zullen toetsen. Als er voldoende middelen zijn om eigen servers in een vertrouwelijke omgeving te huren, kan de eerste versie daar meteen op draaien. Totdat de proeven uit hoofdstuk 9 een positief resultaat opleveren, duiden we elk van deze opties aan als verklaarde bescherming, en niet als vertrouwelijke bescherming. Hoofdstuk 2 beschrijft de beoogde bescherming. Wat dit betekent voor de bescherming van persoonsgegevens van mensen uit Europa, zullen we vóór de start van de pilot beschrijven.

Suveria gebruiken is geen toestemming om gesprekken voor het trainen van modellen te gebruiken. Inhoud van gebruikers komt uitsluitend met afzonderlijke, geïnformeerde toestemming in onderzoeksmateriaal terecht; het overige materiaal komt uit het openbare werk van de stichting en andere bronnen met een duidelijke gebruiksgrond, zoals beschreven in de [whitepaper over materiaal en benchmark](whitepaper-materialy-i-benchmark.md).

Suveria vormt een aanvulling op Omniforum, de gezamenlijke ruimte voor gesprek en besluitvorming: de ene biedt een privéwerkplaats, de andere een openbaar spreekgestoelte. Het manifest van de stichting beschrijft de waarden waaruit beide projecten voortkomen. Hierna tonen we achtereenvolgens:

- wat we beschermen en waartegen, en waar de gegevens en sleutels zijn (hoofdstuk 2);
- hoe een bericht van het apparaat naar het model gaat en hoe dat te toetsen is (3);
- hoe we misbruik beperken zonder privégesprekken te lezen (4);
- hoe berekeningen op meerdere grafische kaarten werken (5);
- welke modellen, geheugenfuncties en hulpmiddelen we plannen (6);
- hoeveel rekenkracht nodig is, van 30 personen tot de hele mensheid (7);
- hoeveel het kost, in een gedateerde berekening (8);
- hoe we toetsen of de beloften werken: acceptatieproeven en het resultatenlogboek (9).

## 2. Wat we beschermen en waartegen

We beschermen de inhoud van gesprekken en bestanden, geschiedenis en geheugen, sleutels, facturatiegegevens en metadata, zoals de verbindingstijd, het netwerkadres en de omvang van een verzoek. Elk van deze gebieden vraagt andere maatregelen.

Het onderstaande overzicht toont tegen wie elk van de vijf werkwijzen uit punt 2.3 beschermt. De bescherming bij serveropties steunt op attestatie: een door de hardware ondertekend bewijs van welke software op de externe machine draait en in welke beschermingsmodus. We hebben de cellen ingevuld op basis van de volgende hoofdstukken van dit document; “verklaring van de aanbieder” betekent dat we de bescherming tot onze eigen verificatie niet bevestigen.

| Tegen wie | Lokaal model op een apparaat zonder netwerkverbinding | Lokaal model op een apparaat met netwerkverbinding | Verwerking in een vertrouwelijke omgeving op servers | Vertrouwelijke API van een externe aanbieder | Externe API van de modelaanbieder |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Beheerder van de aanbieder | niet van toepassing: verwerking op het apparaat | niet van toepassing op het model alleen; bij integraties afhankelijk van de gekozen diensten | beschermt: hardware-isolatie waar de serverbeheerder niet in kan kijken | verklaring van de aanbieder, te toetsen | beschermt niet: de aanbieder heeft toegang tot de inhoud |
| Andere klant op dezelfde machine | niet van toepassing | niet van toepassing | beschermt: de isolatie omvat andere klanten | verklaring van de aanbieder, te toetsen | afhankelijk van de aanbieder: diens software scheidt klanten, zonder hardware-isolatie |
| Netwerkwaarnemer | niet van toepassing: geen netwerkverkeer | gedeeltelijke bescherming: het netwerkverkeer van integraties moet worden beoordeeld | gedeeltelijke bescherming: inhoud onderweg versleuteld, metadata (tijd, adres, omvang en ritme van pakketten) vereisen afzonderlijke maatregelen (hoofdstuk 3) | gedeeltelijke bescherming: zoals in een vertrouwelijke omgeving, als de verbindingssleutel aan de attestatie is gekoppeld | gedeeltelijke bescherming: inhoud onderweg versleuteld, metadata zoals hiernaast |
| Persoon met fysieke toegang tot de server | niet van toepassing op de server; fysieke toegang tot het apparaat telt | niet van toepassing op de server; fysieke toegang tot het apparaat telt | beschermt niet: in een extern datacentrum heeft de aanbieder toegang; bij eigen hardware zichtbare fysieke controle | beschermt niet: de aanbieder heeft toegang | beschermt niet: de aanbieder heeft toch al toegang tot de inhoud |
| Stichting | niet van toepassing: de stichting neemt niet deel aan de verwerking | niet van toepassing: de stichting neemt niet deel aan de verwerking | beschermt: de isolatie omvat ook ons als beheerder, de gebruiker heeft de opslagsleutels | moet de inhoud beschermen: de toegangspoort rekent verzoeken af zonder inzage in de inhoud; waar de versleuteling eindigt, zullen we vóór de pilot tonen (hoofdstuk 3) | moet de inhoud tegen ons beschermen: afrekening zonder inzage in de inhoud; de aanbieder ziet deze |
| Processorfabrikant | afhankelijk van vertrouwen in de hardware van het apparaat | afhankelijk van vertrouwen in de hardware van het apparaat | beschermt niet: de attestatie steunt op sleutels van de fabrikant, die eerlijk moet zijn | beschermt niet: zoals hiernaast | niet relevant gezien de toegang van de aanbieder tot de inhoud |

Vertrouwelijke gegevensverwerking verandert de kosten van een aanval: in plaats van toegang op afstand als beheerder is fysieke manipulatie van de hardware nodig.

Hieronder beschrijven we hoe de beoogde optie met een eigen vertrouwelijke omgeving moet werken; de tabel in punt 2.3 toont waarin de andere opties verschillen. In de praktijk betekent dit op de opeenvolgende delen van de weg die een bericht aflegt:

- **Op het apparaat van de gebruiker** is de tekst leesbaar, omdat de gebruiker die schrijft en leest. De bescherming komt van de applicatie, die alleen om noodzakelijke bevoegdheden vraagt, van updates en van voorzichtigheid bij back-ups. We kunnen de tekst niet beschermen als er schadelijke software op de telefoon of computer draait.
- **Onderweg naar de server** is het bericht zo versleuteld dat alleen de gecontroleerde verwerkingsplek het kan lezen. Voordat de applicatie het verstuurt, controleert die of aan de andere kant precies de door ons gepubliceerde software draait.
- **Op de server** moet het model de inhoud lezen om te kunnen antwoorden; dat doet het daarom in een gesloten hardwareomgeving waar de serverbeheerder en andere klanten niet in kunnen kijken. We toetsen of deze isolatie de processor, grafische kaarten, het geheugen en de verbindingen daartussen omvat.
- **Bij opslag** zijn de gespreksgeschiedenis en het geheugen van de assistent versleuteld met een sleutel die de gebruiker heeft. We toetsen kopieën, toegangsherstel en verwijdering.
- **Bij de dienstverlening** werken facturatie, diagnostiek en foutmeldingen zonder de inhoud van gesprekken, en is elk soort verzamelde gegevens openbaar beschreven (hoofdstuk 3).
- **Bij externe hulpmiddelen**, wanneer de assistent iets buiten Suveria moet doen, zoals informatie op internet zoeken, verstuurt die alleen waarmee de gebruiker heeft ingestemd en toont die waarheen.

Vertrouwelijke gegevensverwerking herstelt geen geïnfecteerde computer van de gebruiker. Ze beschermt ook niet tegen iedereen met fysieke toegang tot de server: in 2025 lieten onderzoekers zien dat een op de geheugenbus aangesloten apparaat, gebouwd uit onderdelen voor minder dan duizend dollar, attestatiesleutels uit oplossingen van Intel en AMD kan halen, en daarmee ook de attestatie voor vertrouwelijke gegevensverwerking van NVIDIA kan vervalsen; processorfabrikanten beschouwen zulke aanvallen als buiten hun beschermingsbereik.[^teefail] Ook de afhankelijkheid van hardwarefabrikanten, de correctheid van cryptografie, de applicatiecode en het updateproces blijven bestaan. De aanbieder kan dienstverlening weigeren, ook als die de inhoud niet kan lezen. Het dreigingsmodel moet dus onderscheid maken tussen inzage in de inhoud, afleidingen uit metadata, gewijzigd gedrag en onderbreking van de dienst, en bij elke optie aangeven wie eerlijk moet zijn om de bescherming te laten werken.

Zolang we datacentra van anderen gebruiken, heeft de aanbieder fysieke toegang tot de hardware en kunnen we dat niet controleren; dat vermelden we bij elke optie. Bij eigen hardware (stappen 3–4 uit punt 8.2) willen we die toegang zichtbaar maken door:

- een inventaris van apparaten;
- toegangscontrole;
- zegels met een willekeurig patroon en sensoren voor het openen van de behuizing;
- een onderhoudslogboek;
- camera's van onafhankelijke waarnemers, met in beeld de actuele waarde uit een openbare toevalsgenerator, ondertekend met de sleutel van de machine;
- en op langere termijn een datacentrum dat iedereen kan bekijken.

Onderhoud en vervanging van onderdelen verlopen als aangekondigde, openbare procedures. Zichtbare fysieke controle verkleint het risico en maakt veel gebeurtenissen detecteerbaar, maar bewijst niet de hele geschiedenis van de machine of de afwezigheid van manipulatie vóór de levering; aanvallen zoals die hierboven kunnen ook tot vervalste attestatiebewijzen leiden. Daarom stoppen we de verwerking van privé-inhoud op de machine na het openen van de behuizing, het vervangen van onderdelen, een ongeplande herstart of een andere verdachte gebeurtenis. We vervangen sessie- en applicatiesleutels, maar een nieuwe attestatie herstelt op zichzelf het vertrouwen niet als de verdenking de grondslag van de hardware-attestatie betreft; voorwaarden en bewijzen voor hernieuwde toelating beschrijven we vooraf. Sleutels die gebruikersgegevens versleutelen hebben afzonderlijke bescherming en herstelmogelijkheden, zodat zo'n procedure mensen hun persoonlijke werk niet ontneemt.

### 2.1. Eigen apparaten en optionele servers

De primaire opslagplaats voor privégesprekken, bestanden en geheugen moeten de apparaten van de gebruiker zijn, in versleutelde containers: gegevensverzamelingen waarvan de inhoud met de juiste sleutel leesbaar wordt. Dit is de local-first-benadering: gegevens worden eerst op het apparaat opgeslagen, terwijl servers back-ups en synchronisatie kunnen ondersteunen.[^local-first] Opgeslagen materiaal moet ook na het beëindigen van het gebruik van de diensten van de stichting toegankelijk blijven; taken waarvoor een model op afstand nodig is, hangen af van de beschikbaarheid van de gekozen rekendienst.

Optionele opslag op gekozen servers dient voor back-ups en het afstemmen van wijzigingen tussen apparaten. We versleutelen de inhoud op het apparaat vóór verzending, zodat de beheerder die de kopie bewaart alleen versleutelde gegevens ontvangt, zonder de sleutel om ze te lezen. De gebruiker kiest de opslagaanbieder en de apparaten met leesrechten. Afzonderlijk beperken we het onthullen van metadata, zoals het tijdstip en de omvang van de verzonden kopie.

### 2.2. Sleutels en herstel van toegang

De sleutels van privécontainers blijven onder controle van de gebruiker. De herstelprocedure geeft duidelijk aan of toegang wordt hersteld door een tweede apparaat, een bewaarde herstelsleutel of een ander bewust gekozen mechanisme, en wie daarmee kan meelezen. Het herstellen van een account bij de beheerder ontsluit de inhoud van de container niet. Verlies van alle kopieën van de sleutel en alle herstelmogelijkheden kan permanent gegevensverlies betekenen; daarom toetsen we de keuze van het mechanisme met een proef voor gegevensherstel en beschrijven we deze in een begrijpelijke handleiding.

We overwegen verschillende herstelmethoden die te combineren zijn: een tweede apparaat dat al toegang heeft; een herstelsleutel op papier of in een wachtwoordmanager; een hardwaresleutel; verdeling van de sleutel over enkele vertrouwde personen, van wie bijvoorbeeld om het even welke twee van de drie samen de toegang kunnen herstellen, terwijl geen van hen de gegevens alleen kan lezen. De stichting bewaart geen sleutels of delen daarvan en kan dus niet namens de gebruiker toegang herstellen of diens gegevens afgeven.

Bij de start bevelen we een tweede apparaat en een sleutel op papier aan; verdeling van de sleutel over vertrouwde personen is een vrijwillige optie.

### 2.3. Beschermingsopties

We willen vijf werkwijzen vergelijken, omdat elk tegen iets anders beschermt:

| Optie | Waar de verwerking plaatsvindt | Wat beoordeeld moet worden |
| --- | --- | --- |
| Lokaal model op een apparaat zonder netwerkverbinding | Op het apparaat van de gebruiker | Toestand van het apparaat, fysieke toegang, gegevensdragers en kopieën |
| Lokaal model op een apparaat met netwerkverbinding | Lokaal, en bij integraties ook in gekozen diensten | Bevoegdheden van de applicatie, updates, netwerkverkeer en de omvang van gegevens die met integraties worden gedeeld |
| Verwerking in een vertrouwelijke omgeving op servers | In een externe omgeving waarvan de configuratie door attestatie wordt bevestigd | Verificatie van de omgeving, toegang van beheerders en fysieke toegang tot hardware, bescherming van overdracht en verwerking, metadata en sleutels |
| Vertrouwelijke API van een externe aanbieder | In de vertrouwelijke omgeving van de aanbieder, waarvan de configuratie door attestatie moet worden bevestigd | Of de verbindingssleutel aan de attestatie is gekoppeld, of de attestatie de processor en grafische kaart omvat, of een concreet verzoek aan een concrete machine te koppelen is, wie fysieke toegang tot de hardware heeft, gegevensopslag en rechtsgebied; tot onze eigen verificatie behandelen we vertrouwelijkheid als een verklaring van de aanbieder |
| Externe API van de modelaanbieder | Bij een externe aanbieder | Voorwaarden van de aanbieder, toegang tot inhoud, opslag en rechtsgebied; beloften van vertrouwelijke uitvoering gelden niet voor deze optie |

Een onafhankelijke controle van de server vereist een geïnstalleerde applicatie. In de browser levert de beheerder de code die de server controleert telkens opnieuw; daarom duiden we deze werkwijze als minder beschermd aan.

Een apparaat met netwerkverbinding kan meer aanvalspunten hebben dan een afgeschermde serveromgeving; de locatie van de berekeningen alleen bepaalt de veiligheid dus niet. Geen enkele optie krijgt het label “volledige privacy” voordat de concrete configuratie is getoetst. Bij elk gesprek ziet de gebruiker in welke optie die werkt, en het veranderen van optie vereist een bewuste beslissing. Een eigen sleutel voor een externe API rekent de toegang af, maar biedt geen vertrouwelijkheid tegenover de aanbieder. Deze optie is niet de standaard voor privé werken in Suveria; vóór verzending van inhoud tonen we of de aanbieder die mag gebruiken om modellen te trainen en hoelang die deze bewaart.

We onderzoeken ook een richting die nog niet in dit overzicht staat: een vertrouwde zwerm. Het model zou dan draaien op de hardware van enkele mensen die elkaar kennen en vertrouwen, zoals familie, vrienden of een kleine gemeenschap; ieder zou wat rekenkracht van de eigen computer beschikbaar stellen. De privacy van deze optie steunt op vertrouwen in die mensen en niet op techniek, want hun computers zien de verwerkte inhoud; zo willen we deze ook beschrijven. Dit is een idee dat we nog maar net aan het onderzoeken zijn, maar wel een van de wegen die we willen verkennen.

Een veilige server beschermt geen tekst die van een overgenomen telefoon is gelezen, en een veiligere telefoon herstelt geen server; daarom ontwerpen we de applicatie samen met de bescherming van het apparaat. We willen dat de Suveria-applicatie zonder Google-diensten werkt, bijvoorbeeld op GrapheneOS, ook buiten Google Play beschikbaar is en reproduceerbare builds heeft: iedereen kan de applicatie zelf uit de gepubliceerde broncode bouwen en controleren of het bestand identiek is aan het geïnstalleerde bestand. We plannen ook beveiligingen in de applicatie zelf: schermafbeeldingen blokkeren, een toetsenbordmodus die niet van ingevoerde tekst leert, privégegevens uitsluiten van cloudback-ups, verborgen meldingsinhoud en een applicatieslot. Op de website van de stichting zullen we een gids voor het beveiligen van eigen apparaten op drie niveaus maken: van basisinstellingen en updates via sterkere isolatie van werk en sleutels tot getoetste configuraties voor mensen met de hoogste eisen, zoals Qubes OS op een computer met open firmware. Suveria gebruiken vereist geen aankoop van de genoemde hardware, en de naam van een besturingssysteem is geen certificaat voor het hele apparaat.

Bij elk gesprek zullen we een beschermingskaart (*Charta Tutelae*) tonen: een lijst van elementen waarvan de privacy van dit gesprek afhangt, elk in een van drie toestanden:

- **Door ons getoetst:** we hebben dit zelf gecontroleerd, met datum, versie en beschrijving van onze werkwijze.
- **Door de aanbieder verklaard:** de aanbieder beweert dit, maar we hebben het nog niet getoetst.
- **Onbeschermd:** deze optie beschermt dit niet, bijvoorbeeld het tijdstip en de lengte van berichten die zichtbaar zijn voor de netwerkaanbieder, de fysieke toegang van de aanbieder tot hardware of het rechtsgebied waar de server staat.

De toestand “door ons getoetst” heeft een datum van de laatste controle en verloopt: na een vastgestelde periode zonder nieuwe controle keert die terug naar “verklaard”. Bekende vertrouwensbreuken, zoals een incident bij de aanbieder of een onbevestigde configuratiewijziging, zullen we afzonderlijk tonen. De kaart is voor iedereen gelijk en hangt niet van de prijs af; een optie waarbij ook maar één element alleen verklaard is, draagt niet de naam “volledige privacy”. Het overzicht aan het begin van hoofdstuk 2 en de tabel met opties in dit punt beschrijven de opties in het algemeen; de kaart zal de toestand voor dit concrete gesprek tonen.

## 3. De weg van het apparaat naar het model

Suveria moet uit enkele onderdelen bestaan:

- een applicatie op het apparaat van de gebruiker;
- een toegangspoort die verzoeken afrekent en de uitgavenlimiet bewaakt;
- een vertrouwelijke omgeving met een model, van onszelf of bij een aanbieder;
- opslag van versleutelde kopieën;
- een optionele tussenpersoon die het adres van de gebruiker verbergt.

De toegangspoort moet in een vertrouwelijke machine draaien. Vóór de pilot zullen we in de applicatie tonen waar de door het apparaat van de gebruiker gecontroleerde versleuteling eindigt en of de toegangspoort de inhoud ziet, en zo ja, uitsluitend binnen de vertrouwelijke omgeving.

Versleutelde opslag en vertrouwelijke verwerking vereisen afzonderlijke beschermingsmaatregelen. Een model op een server heeft voor de taak leesbare inhoud in de beschermde rekenomgeving nodig; alleen bestandskopieën versleutelen beschermt die stap niet.[^apple-pcc] De applicatie deelt uitsluitend het voor de betreffende taak gekozen gedeelte, zonder de sleutel tot de volledige privécontainer te verstrekken. De sessiebeschrijving geeft aan waar de inhoud beschikbaar komt voor berekeningen, wat de inzage van de beheerder beperkt en wat er met de gegevens gebeurt nadat het resultaat is teruggestuurd.

Voorgesteld sessieverloop:

1. De applicatie haalt de beschrijving van de goedgekeurde versie op en controleert de attestatie: het cryptografische bewijs van bepaalde eigenschappen van de draaiende omgeving.
2. Ze controleert of hardware, beschermingsstatus en softwaremetingen overeenkomen met het openbare beleid. De sleutel van de gegevensontvanger moet aan dit bewijs gekoppeld zijn.
3. Na een geslaagde controle maakt ze een versleutelde verbinding met de goedgekeurde omgeving. Een afwijking houdt de verzending van gegevens tegen; overstappen naar een andere optie vereist een bewuste keuze.
4. De omgeving verwerkt het verzoek met beperkte toegang tot het netwerk en hulpmiddelen, stuurt het resultaat terug en verwijdert werkgegevens volgens het gepubliceerde beleid.
5. Het gesprek of geheugen wordt uitsluitend opgeslagen in de door de gebruiker gekozen omvang.

Attestatie helpt vaststellen wat is gestart, maar bewijst op zichzelf niet dat de code veilig is. Daarvoor zijn codebeoordelingen, reproduceerbare builds uit broncode (beschreven in punt 2.3), een register van goedgekeurde versies en de mogelijkheid van onafhankelijke controle nodig. De architectuur van Apple Private Cloud Compute is voor ons een referentie voor het koppelen van bescherming aan transparante software-uitgaven; het is geen certificaat voor ons ontwerp.[^apple-pcc]

We willen versies zo beveiligen dat vertrouwen niet afhangt van één persoon of alleen van de stichting:

- elke versie moet reproduceerbaar uit broncode te bouwen zijn, en minstens twee onafhankelijke partijen van buiten de stichting bouwen die opnieuw en bevestigen publiekelijk dat de digitale vingerafdruk overeenkomt; zolang we die partijen niet hebben gevonden, duiden we de versie aan als niet door derden bevestigd;
- de digitale vingerafdrukken van goedgekeurde versies komen in een openbaar register waaraan alleen kan worden toegevoegd, en onafhankelijke getuigen bevestigen de opeenvolgende toestanden ervan;
- een nieuwe versie komt na goedkeuring door meerdere mensen op de servers, onder wie minstens één persoon van buiten het bestuur;
- uitsluitend een omgeving die de attestatie heeft doorstaan, ontvangt sleutels die nodig zijn om gegevens te verwerken.

De volledige beschermingsoptie ontwerpen we voor geïnstalleerde applicaties met ondertekende, toetsbare versies, bescherming tegen terugkeer naar een gebrekkige versie en veilige sleutelopslag, omdat de beheerder in de browser de code die de server controleert telkens levert. De browserversie beschrijft duidelijk haar lagere beschermingsniveau. Een reproduceerbare build maakt vergelijking tussen een versie en de code mogelijk, maar de beoordeling van de code en configuratie zelf blijft steunen op reviews, audits en beloningen voor gemelde fouten; elk incident komt in een openbaar register.

Om het onthullen van het gebruikersadres te beperken, kan tussenkomst op basis van Oblivious HTTP worden onderzocht, dat kennis van de afzender en van de inhoud van het verzoek scheidt binnen een bepaald vertrouwensmodel.[^ohttp] Samenspanning van tussenpersonen, verkeerscorrelatie en uitvoeringsdetails moeten nog steeds worden beoordeeld; daarom beschrijven we het gebruik van dit protocol alleen niet als volledige anonimiteit.

Versleuteling en vertrouwelijke gegevensverwerking verbergen de lengte en het ritme van de pakketten waarin het antwoord wordt verstuurd niet. Onderzoek uit 2024–2025 liet zien dat een netwerkwaarnemer daaruit het onderwerp en soms de gespreksinhoud kan reconstrueren.[^weiss-keylogging][^whisper-leak] Daarom willen we het antwoord in de vertrouwelijke modus in frames van vaste grootte en in een vast ritme versturen, de verzoekcache niet tussen gebruikers delen en speculatieve decodering uitschakelen. Deze maatregelen kosten enige vertraging en bandbreedte; dat nemen we mee in de berekening.

We beschermen de infrastructuur ook door de handelingsmogelijkheden van afzonderlijke systeemonderdelen te beperken: resourcelimieten, taakisolatie en het standaard blokkeren van uitgaande verbindingen vanaf het knooppunt dat het gesprek verwerkt. Deze blokkade moet deel uitmaken van de software waarvan de digitale vingerafdruk in de attestatie zichtbaar is: een wijziging verandert de vingerafdruk, zodat de applicatie de verbinding zal weigeren. De netwerkregels van de aanbieder behandelen we als een tweede laag, niet als garantie. Toegestane externe handelingen verlopen via een afzonderlijke laag voor hulpmiddelen met door de gebruiker bepaalde bevoegdheden. Vóór invoering zullen we de werking van deze grenzen, de detectie van incidenten en de minimaal noodzakelijke omvang van metadata toetsen. Het doel is veiligheid van gedeelde middelen met behoud van de vertrouwelijkheid van de gespreksinhoud.

We zijn bijzonder voorzichtig wanneer de gebruiker bronnen met berichten van anderen koppelt, bijvoorbeeld een mailbox. Een bericht van iemand anders kan verborgen instructies bevatten die het model proberen aan te zetten tot het onthullen van privégeheugen. Daarom scheiden we externe inhoud van instructies van de gebruiker: bij het ordenen ervan mag de assistent niet zelf berichten versturen, netwerkadressen openen of de Persoonlijke Canon wijzigen zonder bevestiging door de persoon.

Alles wat wij over de werking van Suveria weten, mag iedereen weten. Bij de lancering van de dienst publiceren we een inventaris van alle soorten gegevens die we over de werking van de dienst verzamelen, met doel en bewaartermijn; de gegevens zelf zullen we in geaggregeerde vorm beschikbaar stellen: tokengebruik, gebruikte modellen, machinebelasting, wachttijd in de rij, storingen en kosten. Iedereen ziet die op dezelfde plek als wij. Vóór publicatie van overzichten toetsen we of het gedrag van een concrete persoon eruit te herkennen is: we bepalen een minimale groepsgrootte, een publicatievertraging en gegevens die we weglaten. Gegevens buiten de inventaris verzamelen we niet; als dat toch het geval blijkt, behandelen we dat als een ernstig incident en beschrijven we het publiekelijk.

## 4. Misbruik beperken zonder inzage in privé-inhoud

De bescherming van waardigheid geldt ook voor mensen die de gevolgen van het gebruik van onze hulpmiddelen kunnen ondervinden. We willen misbruik tegengaan zonder privégesprekken te lezen: met de beginselen die de assistent zelf volgt, grenzen aan bevoegdheden van hulpmiddelen en netwerkverbindingen, resourcelimieten en bescherming tegen het massaal aanmaken van accounts. We creëren geen verborgen toegang tot privé-inhoud, omdat die de bescherming van iedereen zou verzwakken.

Een account aanmaken zal op verschillende manieren kunnen, van volledig privé (een sleutel op het eigen apparaat, zonder e-mailadres) tot gemakkelijk (inloggen via een externe aanbieder). Bij elke manier tonen we vóór de keuze wie buiten de stichting van het aanmaken van het account hoort en welke gegevens die ziet, en wat er gebeurt als die aanbieder verdwijnt. De manier van aanmaken beïnvloedt de rechten van de deelnemer niet; het stemrecht in Omniforum is een afzonderlijk bewijs dat aan het account wordt toegevoegd.

Privacy en het beperken van misbruik beoordelen we afzonderlijk. We ontwerpen Suveria zo dat de stichting geen gegevens heeft die zij over een bepaalde persoon zou kunnen afgeven: inhoud is versleuteld met de sleutels van de gebruiker, gegevens over de werking van de dienst verzamelen we uitsluitend binnen de openbare reikwijdte uit hoofdstuk 3, en persoonsgegevens beperken we tot het wettelijk vereiste minimum voor betalingen en boekhouding; ook die reikwijdte publiceren we. Als iemand gegevens over een bepaalde persoon van ons vraagt, willen we eerlijk kunnen antwoorden dat we die buiten dat openbaar beschreven minimum niet hebben. Voor elke maatregel tegen misbruik zullen we beschrijven welke gegevens die nodig heeft, hoelang we ze bewaren, wat de gevolgen voor een eerlijke deelnemer zijn en hoe een onterechte blokkade betwist kan worden.

We zullen ook beschrijven hoe we meldingen ontvangen van mensen die zich benadeeld achten en wat we dan zonder toegang tot de gespreksinhoud kunnen doen: bijvoorbeeld bevoegdheden van hulpmiddelen of accountmiddelen beperken, facturatiegegevens en metadata toetsen voor zover we die bewaren, of de melder vertellen waar hulp te vinden is. De wettelijke verplichtingen van de beheerder van zo'n dienst vereisen vóór de lancering een afzonderlijke analyse.

Deze maatregelen zijn doelen en testopties, en geen ervan zal alle misbruik detecteren. Bij elke maatregel geven we aan op welke dreigingen die antwoordt, wat die niet detecteert en wat zonder inzage van de beheerder in privégesprekken te toetsen is. De uitkomst van deze beoordeling bepaalt onder welke voorwaarden de functie beschikbaar wordt gesteld.

Wanneer een gesprek over levensgevaar of gevaar voor de gezondheid gaat, moet de assistent informatie geven over beschikbare hulp, zoals alarmnummers, zonder iets buiten de privéomgeving te versturen.

### 4.1. Openbare instructies voor de assistent en een gezamenlijke bibliotheek

Ook de hoofdinstructie en werkwijze bepalen het gedrag van de assistent: hoe die een taak in stappen verdeelt, geheugen gebruikt en antwoorden controleert. In Suveria moet iemand altijd de volledige instructie van de eigen assistent kunnen lezen. De gezamenlijke infrastructuur moet alleen modellen en instellingen aanbieden die de openbare benchmarkproeven doorstaan; boven dat minimum kiest de gebruiker de werkstijl, van rustig gedachten ordenen tot een veeleisend gesprek waarin de assistent gaten in de redenering aanwijst. We willen een open bibliotheek met getoetste instructies bijhouden, die deelnemers in Omniforum verbeteren en met de benchmark toetsen.

## 5. Berekeningen op meerdere grafische kaarten

Het model uit hoofdstuk 6 past niet op één grafische kaart; daarom moet de bescherming ook in de verbindingen tussen kaarten worden getoetst: de PCIe-bus verbindt de processor met de kaarten, en NVLink en NVSwitch verbinden de kaarten onderling.

Wanneer een model meerdere grafische kaarten gebruikt, stromen gegevens ook tussen die kaarten; de bescherming moet dus zowel voor de kaarten zelf als voor de verbindingen worden getoetst. De naam van een kaart is onvoldoende om een vertrouwelijke dienst te bestellen: de juiste machine, processor, verbindingstopologie, firmware, stuurprogramma's en uitvoeringssoftware moeten worden bevestigd en vervolgens samen worden getoetst.[^nvidia-platformy]

In de Hopper Protected PCIe-modus, beschreven in de documentatie van PPCIe v2, maken het NVLink- en NVSwitch-netwerk deel uit van het vertrouwde systeemgedeelte; PCIe-versleuteling betekent dus niet dat elke verbinding tussen kaarten versleuteld is.[^nvidia-ppcie-v2] De NVIDIA R595-documentatie beschrijft voor Blackwell-kaarten een modus voor vertrouwelijke gegevensverwerking op meerdere kaarten, met versleuteling van NVLink-verbindingen en ondersteuning voor maximaal acht kaarten in één vertrouwelijke virtuele machine.[^nvidia-blackwell] Dit is een grondslag om de configuratie te toetsen, geen bewijs dat elke huur van B200-kaarten die functie omvat. Verschillende versies hebben verschillende compatibiliteitsmatrices; we stellen een configuratie dus niet uit willekeurig gekozen versies samen.

Een aanvraag bij de aanbieder omvat:

- de concrete beschermingsmodus en de mogelijkheid om zelf attestatie uit te voeren;
- exclusief gebruik van de vereiste middelen en de regio;
- toegang van beheerders en fysieke toegang tot de hardware;
- bewaartermijnen voor gegevens;
- levertijd en volledige kosten.

We vergelijken een aanbod pas na een proef met onze eigen applicatie. Het commerciële label “secure” vervangt deze informatie niet.

## 6. Model, geheugen en hulpmiddelen

De basis van het ontwerp zijn open modellen die zelfstandig te draaien zijn. Suveria moet voor mensen overal ter wereld beschikbaar zijn, in hun eigen talen; daarom kijken we bij de modelkeuze naar kwaliteit in veel talen, het begrijpen van intenties, betrouwbaarheid, licentie, kosten en de mogelijkheid om het binnen de vereiste beschermingsarchitectuur te draaien. Als dat nodig wordt, kunnen we naast het algemene model modellen draaien die bepaalde talen beter beheersen. Open gewichten maken sommige toepassingen mogelijk, maar bepalen niet hoe open de gegevens en het volledige ontwikkelproces van het model zijn.[^osi]

De eerste kandidaat is DeepSeek-V4.1-Flash, een model met een MIT-licentie die ook gebruik voor dienstverlening toestaat.[^deepseek] Het is groot maar zuinig: de fabrikant noemt 552 miljard parameters voor het hoofdgedeelte, de getallen die tijdens het trainen worden aangepast, en aanvullend Engram-geheugen met 196 miljard parameters; bij elk volgend woord zijn slechts 8–16 miljard parameters actief, waardoor het snel en goedkoop antwoordt (berekening in hoofdstuk 8). Alle parameters moeten echter in het geheugen van de grafische kaarten passen; daarom zijn minstens vier moderne kaarten nodig. De parameters van dit model zijn al in een zuinige vorm opgeslagen, met minder cijfers per getal; zo'n weergave heet kwantisatie en vermindert het benodigde geheugen, maar kan de kwaliteit verlagen, zodat we dat bij elke versie met eigen taken toetsen. We vergelijken het ook met kleinere modellen: het grotere kiezen we alleen wanneer het taken die voor mensen belangrijk zijn duidelijk beter uitvoert.

De tweede kandidaat is Kimi K3.1 Pro van Moonshot AI, beschikbaar gesteld op 23 oktober 2026. De fabrikant beschrijft het als een verder getrainde versie van Kimi K3 met circa 3 biljoen parameters en een context tot een miljoen tokens, en kondigt de volledige gewichten vóór 4 november 2026 aan; de licentie is nog niet bekendgemaakt.[^kimi-k31] De gedetailleerde gegevens voor onze vergelijking komen uit de modelkaart van de voorganger: Kimi K3 heeft 2,8 biljoen parameters, waarvan er bij elk token 104 miljard actief zijn, en een eigen licentie die niet door de Open Source Initiative is goedgekeurd.[^kimi-k3] In de Artificial Analysis-index van 28 oktober 2026 scoorde Kimi K3.1 Pro 46 punten tegenover 32 voor DeepSeek-V4.1-Flash, maar het is verscheidene malen duurder en langzamer.[^aa] De gewichtsbestanden van Kimi K3 nemen circa 1,56 TB in; voor het draaien is bovendien geheugen voor context en berekeningen nodig, zodat we niet alleen op grond van de som van het kaartgeheugen bepalen of het model zal werken. Het recept van de SGLang-engine beschrijft een getoetste Kimi K3-configuratie op acht B300-kaarten; dit is nog geen test van Kimi K3.1 of van een vertrouwelijke configuratie.[^spheron-kimi][^sglang-k3] Na publicatie van de gewichten zullen we hun omvang en formaat, de licentie, recepten van engines, de capaciteit op een concrete configuratie en de beschikbaarheid in vertrouwelijke API's toetsen. Het resultaat voegen we met datum als eerste actualisering van dit document toe, ook als de gewichten niet zijn gepubliceerd of de licentievoorwaarden ongeschikt blijken.

Een modelwijziging of het uit gebruik nemen van een model kondigen we vooraf aan. De gespreksgeschiedenis blijft bij de gebruiker: die kan een opvolgend model kiezen, gegevens exporteren of het werk beëindigen. Het moment van modelwisseling moet in het gesprek zichtbaar zijn; het overbrengen van privécontext naar een nieuw model vereist een beslissing van de gebruiker.

De beginselen volgens welke de assistent antwoordt, zullen we samen met elke versie volledig publiceren. Het model draagt ook de keuzes van zijn maker mee, zoals onderwerpen die het vermijdt; we toetsen die in de benchmark en beschrijven ze bij de modelkeuze.

Het geheugen van eerdere gesprekken moet met toestemming van de gebruiker werken en openlijk bewerkbaar zijn. We onderscheiden oorspronkelijke bijdragen, samenvattingen van het model en door de gebruiker bevestigde informatie. Elk item kan worden verwijderd of aangepast; de herkomst is in te zien en de gebruiker kan aangeven voor welke taken het gebruikt mag worden. De assistent onderscheidt duidelijk een eigen suggestie van een standpunt dat de persoon bewust als het eigen standpunt heeft aanvaard.

Handelingen uitvoeren vereist bevoegdheden die voor een bepaald doel en een bepaalde tijd worden verleend. De inhoud van een pagina of document is analysemateriaal en geen instructie om die bevoegdheden te wijzigen. Externe handelingen, uitgaven, publicaties en verwijderingen vereisen evenredige bevestigingen en een voor de gebruiker toegankelijk activiteitenlogboek.

### 6.1. Gedachtetelescoop en Persoonlijke Canon

Het idee voor de Gedachtetelescoop (*Telescopium Mentis*) is voortgekomen uit het Overtonvenster, een begrip dat de ideeën beschrijft die een samenleving op een bepaald moment aanvaardbaar vindt. Bij één persoon gaat het om de gedachten die deze op een bepaald moment voor zichzelf toelaatbaar acht. De telescoop moet zo'n venster voor één persoon zijn, en uitsluitend voor die persoon: je kunt er je opgetekende gedachten en waarden uit verschillende momenten mee bekijken, en zien hoe ze mettertijd veranderden.

De Gedachtetelescoop moet helpen terugkeren naar de eigen redenering: wat wist ik toen, wat wilde ik en waarom ben ik van mening veranderd? Hij kan ook helpen om door de gebruiker gekozen gebeurtenissen, informatie over de wereld en eigen handelingen naast diens Persoonlijke Canon te leggen: de zelf opgeschreven beginselen en waarden die deze als eigen beschouwt. De vergelijking betreft een situatie die de gebruiker zelf beschrijft of aanwijst; de gebruiker bepaalt het materiaal en de omvang. Het model toont mogelijke verbanden met de bron van het aangehaalde beginsel en een beschrijving van de gebeurtenis, en onderscheidt bevestigde informatie van interpretatie en onzekerheid. De voorgestelde interpretatie kan worden aangepast of afgewezen, en eerdere standpunten beoordelen we met oog voor hun tijd en context.

Een opgemerkte spanning kan betrekking hebben op het beginsel zelf, een conflict tussen waarden, de omstandigheden, menselijke beperkingen of een onjuiste interpretatie van het model. Iemand kan het ideaal vasthouden en de huidige inconsistentie aanvaarden, een overtuiging verduidelijken, een andere handelwijze of omgeving overwegen of de vraag openlaten. De Canon moet helpen de eigen keuzes te begrijpen: we maken geen moraliteitsscore of openbare ranglijst voor consequent gedrag. Persoonlijke reflectie blijft privé, en het vastleggen daarvan betekent geen publicatie of stem.

We zullen voorzichtig beginnen. In de eerste versie werkt de Gedachtetelescoop alleen met één situatie die de gebruiker zelf aanwijst, bijvoorbeeld een beslissing waarop die wil terugkomen; hij volgt het leven van de gebruiker niet doorlopend. De gebruiker bepaalt hoe vaak die hem gebruikt, welke notities en herinneringen die beschikbaar stelt en wanneer die ze verwijdert. In deze proef toetsen we of de getoonde verbanden begrijpelijk zijn, of ze een gevoel van controle over de eigen keuzes geven en of het hulpmiddel geen druk oproept om voortdurend verantwoording over zichzelf af te leggen. Ook wanneer iemand na reflectie aanvaardt niet altijd volgens de eigen beginselen te handelen of een kwestie openlaat, zien we dat als een goed resultaat: het hulpmiddel moet helpen jezelf te begrijpen en geen beslissingen afdwingen.

### 6.2. Open formaten, overdraagbaarheid en samenwerking tussen hulpmiddelen

We willen Suveria als digitaal publiek goed ontwikkelen, met open broncode en documentatie; de standaard van de Digital Public Goods Alliance is een referentie.[^dpga] Het formaat voor gegevensoverdracht heeft een openbare beschrijving, een versie en regels voor informatiebehoud bij een versiewijziging. We gebruiken in de eerste plaats bestaande open standaarden en documenteren noodzakelijke uitbreidingen.

De export omvat gekozen originelen, geschiedenis, bronnen en verbanden, het onderscheid tussen de woorden van de gebruiker, de uitwerking van het model en de door de auteur bevestigde betekenis, en de structuur van de Persoonlijke Canon. Het gedownloade pakket kan zonder actief Suveria-account worden gelezen, na ontsleuteling door een bevoegde persoon.

API's, gedocumenteerde manieren waarop programma's met elkaar communiceren, moeten het mogelijk maken om met materiaal in andere hulpmiddelen te werken, ook zelfgebouwde. De gebruiker kiest de omvang van gegevens en toegestane handelingen en kan integratiebevoegdheden intrekken. Intrekken stopt verdere toegang; wat er met eerder verstrekte kopieën gebeurt, hangt ook van de ontvanger af.

De privéruimte kan ook dienen om aan gezamenlijke projecten te werken. De gebruiker kiest het materiaal dat die ter beoordeling of publicatie wil aanbieden, en het hulpmiddel helpt om daar lokaal toegangssleutels, wachtwoorden, persoonsgegevens en informatie over niet-verholpen kwetsbaarheden uit te verwijderen. Het gebruiken van privé betaalde middelen vereist niet dat werkgesprekken worden onthuld. Bij een taak die uit gezamenlijke middelen van de stichting wordt gefinancierd, bepalen de [regels van de werkplaatsen van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) (hoofdstuk 11.1) vooraf de omvang van de openbare vastlegging, de keuze van een pseudoniem en de voorbereiding van het materiaal. Uit overdenkingen in Suveria kan ook bewust één vraag of argument worden gekozen en in Omniforum gepubliceerd; die stap, in het manifest beschreven als de Ignis-ceremonie (*Caerimonia Ignis*), vereist altijd een afzonderlijke beslissing.

## 7. Schaal: van 30 personen tot de hele mensheid

Het aantal accounts bepaalt op zichzelf niet de benodigde infrastructuur. Activiteit, de lengte van vragen en antwoorden, het aantal gelijktijdige sessies, een aanvaardbare wachttijd en de kosten van hulpmiddelen zijn van belang. Het onderstaande voorbeeld is een belastingmodel om te testen, geen vraagprognose of aanbod.

Aannamen: elk van de N personen is dagelijks actief en doet 20 verzoeken per dag, een gemiddeld verzoek omvat 1.500 invoertokens en 600 uitvoertokens, en een maand heeft 30 dagen. Een token is een eenheid tekst die het model verwerkt; de lengte ervan hangt af van de taal. Bij echte belasting moeten langere context, documentverwerking, redeneertokens en ondersteunende aanroepen worden meegerekend.

| Actieve personen | Verzoeken per maand | Invoer per maand | Uitvoer per maand | Gemiddelde generatie over een etmaal | Uurpiek in het wereldwijde scenario, circa 1,51 × het gemiddelde |
| --- | ---: | ---: | ---: | ---: | ---: |
| 30 | 18.000 | 27 miljoen tokens | 10,8 miljoen tokens | 4,2 tokens/s | 6,3 tokens/s |
| 100 | 60.000 | 90 miljoen | 36 miljoen | 13,9 tokens/s | 20,9 tokens/s |
| 1.000 | 600.000 | 900 miljoen | 360 miljoen | 138,9 tokens/s | 209 tokens/s |
| 100 duizend | 60 miljoen | 90 miljard | 36 miljard | 13.889 tokens/s | 20.921 tokens/s |
| 1 miljoen | 600 miljoen | 900 miljard | 360 miljard | 138.889 tokens/s | 209.208 tokens/s |
| 1 miljard | 600 miljard | 900 biljoen | 360 biljoen | 138,9 miljoen tokens/s | 209,2 miljoen tokens/s |
| 10 miljard | 6 biljoen | 9 biljard | 3,6 biljard | 1,39 miljard tokens/s | 2,09 miljard tokens/s |

We plannen Suveria als een wereldwijde dienst, beschikbaar in vele talen. Hoe deelnemers over tijdzones verdeeld zullen zijn, weten we niet; daarom vergelijken we twee scenario's die door metingen zullen worden getoetst. In het wereldwijde scenario nemen we regioaandelen evenredig aan het aantal internetgebruikers volgens de ITU in 2025 en dezelfde aangenomen dagvorm in elke zone: een avondpiek en een rustige nacht.[^itu] De zones vullen elkaars dalen gedeeltelijk op, zodat de uurpiek circa 1,51 × het gemiddelde bedraagt en het laagste verkeer circa 0,49 ×. In het scenario dat zich op één regio concentreert, bijvoorbeeld Europa, bedraagt de piek circa 1,87 × het gemiddelde en is er 's nachts vrijwel niets. Zo'n verdeling kan ook op grote schaal voorkomen; ze betekent minder benutting van een eigen machine en vaker gebruik van een vertrouwelijke API of langer wachten tijdens de piek. Beide waarden volgen uit onze aannamen, niet uit waarnemingen van toekomstige deelnemers. Een korte wachtrij met zichtbare wachttijd moet korte sprongen binnen een uur opvangen, en een vertrouwelijke API kan verkeer boven de capaciteit van de eigen machine overnemen; de wachttijd, ook het 95e en 99e percentiel, meten we in de pilot, samen met de grens van de wachtrij en het gedrag wanneer die vol is. De belastingproef omvat ook een plotselinge toestroom van nieuwe mensen, bijvoorbeeld vijfmaal het gemiddelde verkeer. Dit is de totale uitvoerdoorvoer; ze vervangt geen meting van de vertraging van één gesprek of van de kosten voor invoerverwerking. De test moet de verdeling van sessies, lange contexten, storingen en de wachtrij nabootsen, niet één gunstig verzoek.

De piekfactor vergelijkt het drukste uur met het gemiddelde. Hij komt uit een model van een etmaal met 24 uren: we verschuiven één dagvorm tussen acht regio's en tellen die volgens de aangenomen aandelen op. Dit is een rekenscenario; het berekent niet de wachttijd van één verzoek.

Laten we een gedachte-experiment doen om te zien hoe deze berekening er op wereldschaal uitziet. Als elk van 10 miljard mensen Suveria volgens het aangenomen profiel zou gebruiken, zouden tijdens de piek circa 2,1 miljard uitvoertokens per seconde nodig zijn. Bij de voor DeepSeek-V4.1-Flash gemeten prestaties, circa 930 tokens per seconde per B200-kaart, zijn dat circa 2,25 miljoen kaarten en, bij circa 1,75 kW per kaart inclusief server (onze aanname, niet gemeten), circa 4 GW vermogen. Voor een miljard mensen zijn dat circa 225 duizend kaarten en 0,4 GW, voor een miljoen circa 225 kaarten. Ter vergelijking: Epoch AI schatte begin 2026 dat de wereldwijd geïnstalleerde rekenkracht voor digitale intelligentie meer dan 15 miljoen equivalenten van H100-kaarten bedroeg en meer dan 10 GW vermogen vergde.[^epoch] Dit is een vereenvoudiging: het aangenomen profiel is licht; intensief werk, grotere modellen en beelden vereisen een veelvoud daarvan, en hardware en modellen veranderen snel. Het toont wel de orde van grootte: dagelijkse hulp van digitale intelligentie binnen deze omvang voor ieder mens zou minder vermogen vereisen dan er vandaag al wereldwijd draait. Het is een vereenvoudigde berekening, geen bewijs dat zulke infrastructuur voor dit doel beschikbaar zou zijn.

## 8. Kosten en een gedateerde berekening

De maandelijkse kosten van een vaste reservering zijn in eerste benadering zo te schrijven: aantal kaarten × prijs per kaartuur × aantal betaalde uren, plus geheugen, schijven, dataverkeer, bescherming, monitoring, beheer, betalingen en belastingen. We moeten toetsen welke posten het aanbod al omvat. Bij continu gebruik heeft een maand 672 tot 744 uur; 730 uur is een gemiddelde benadering.

In de berekening vergelijken we vijf kostenopties: een lokaal model, een eigen instantie op gehuurde hardware, een eigen instantie in een omgeving voor vertrouwelijke gegevensverwerking met door de aanbieder verklaarde en nog te toetsen bescherming, een vertrouwelijke API van een externe aanbieder en een gewone externe API. De kostenopties komen overeen met de beschermingsopties uit punt 2.3; huur van een machine zonder vertrouwelijkheid tonen we alleen als prijsreferentie, niet als Suveria-optie. Een lokaal model prijzen we nog niet, omdat de kosten afhangen van het apparaat van de gebruiker. We vergelijken hetzelfde bereik van kwaliteit, beschikbaarheid en bescherming. Het omslagpunt is de prijs van de volledige dienst gedeeld door het daadwerkelijke gebruik, niet de prijs van kaarten gedeeld door het aantal geregistreerde accounts. Een externe API maakt het eenvoudiger om gebruikersbehoeften te testen, maar de aanbieder heeft eigen regels voor gegevenstoegang, zodat beloften van vertrouwelijke uitvoering daarvoor niet gelden.

### 8.1. Gedateerde berekening: stand op 29 oktober 2026

Het manifest stelt de hypothese dat gezamenlijke infrastructuur al bij een relatief klein aantal regelmatige deelnemers meer rekenkracht en digitale intelligentie per dollar kan bieden dan gesloten diensten, met privacybescherming op basis van toetsbare maatregelen. Hieronder staat de berekening bij de prijzen van 29 oktober 2026. Aannamen: het gebruiksprofiel uit hoofdstuk 7 (20 verzoeken per dag met elk 600 uitvoertokens) en het wereldwijde scenario (uurpiek circa 1,51 × het gemiddelde), prijzen exclusief belastingen, 730 uur per maand voor het omrekenen van huurprijzen. Het aantal personen per machine betekent het aantal deelnemers dat de machine tijdens de uurpiek kan bedienen: uitvoerdoorvoer per seconde × 86.400 / (20 × 600 × piekfactor). Ook de gemeten wachttijd op een antwoord zal het toelaatbare aantal personen bepalen. Tussen haakjes staat het scenario dat zich op Europa concentreert (factor circa 1,87). Voor DeepSeek-V4.1-Flash gebruiken we een meting van aanbieder Lambda op vier B200-kaarten: circa 3.714 uitvoertokens per seconde bij 64 gelijktijdige verzoeken.[^lambda-v41] De meting is uitgevoerd met speculatieve decodering, die we in de vertrouwelijke modus niet willen gebruiken (hoofdstuk 3). Volgens onze schatting uit september kan de doorvoer dan tot circa 30% lager zijn, wat de kosten per persoon in vergelijkbare verhouding verhoogt. Voor H200- en B300-kaarten is er geen meting van dit model; we nemen aan dat elke kaartenset met één modelkopie (8 × H200 of de helft van een machine met 8 × B300) de prestaties van vier B200-kaarten haalt. Dit is een optimistische aanname: H200 is een oudere generatie, de vertrouwelijke modus kan het werk vertragen en de Lambda-meting betreft langere verzoeken dan ons profiel. Daarom geven we ook een voorzichtige optie met de helft van deze doorvoer.

De modelgewichten nemen circa 511 GB in, en de vLLM-engine beveelt circa 614 GB kaartgeheugen aan. Vier H200-kaarten (564 GB) zijn te weinig; daarom heeft één kopie op H200 acht kaarten nodig. Het recept van de engineontwikkelaar voor deze configuratie werd op 29 oktober nog geverifieerd; bovendien is de verbinding tussen H200-kaarten (NVLink) niet hardwarematig versleuteld, anders dan bij B200 en B300.

| Optie | Vertrouwelijkheid | Maandelijkse kosten | Personen per machine | Alleen rekenkosten per persoon |
| --- | --- | ---: | ---: | ---: |
| DeepSeek-API | geen, de aanbieder ziet de inhoud | naar gebruik | niet van toepassing op één machine; limieten en beschikbaarheid van de aanbieder | 0,35–0,70 USD |
| Vertrouwelijke API met DeepSeek-V4.1-Flash (Confidential AI, Tinfoil, Phala) | verklaard door de aanbieder, te toetsen | naar gebruik | niet van toepassing op één machine; limieten en beschikbaarheid van de aanbieder | 0,70–1,25 USD |
| Kimi K3.1 Pro-API (Moonshot) | geen | naar gebruik | niet van toepassing op één machine; limieten en beschikbaarheid van de aanbieder | 5,40 USD |
| Vertrouwelijke API met Kimi K3 (Phala, NEAR AI) | verklaard door de aanbieder, te toetsen | naar gebruik | niet van toepassing op één machine; limieten en beschikbaarheid van de aanbieder | 8,10–8,91 USD |
| Gehuurde vertrouwelijke machine 8 × H200 (Phala), DeepSeek, één modelkopie | attestatie van processor en kaarten, te toetsen | 23.506 USD bij een verbintenis van 180 dagen, 32.266 USD op aanvraag | circa 17.750 (14.300), capaciteitsaanname | 1,32–1,82 USD (1,64–2,25) |
| Zoals hierboven, voorzichtige optie: de helft van de doorvoer | attestatie van processor en kaarten, te toetsen | zoals hierboven | circa 8.900 (7.150), capaciteitsaanname | 2,65–3,64 USD (3,29–4,51) |
| Gehuurde vertrouwelijke machine 8 × B300 (Phala), Kimi K3 | attestatie van processor en kaarten, te toetsen | 45.552–47.888 USD | circa 4.800–7.600 (3.900–6.200), capaciteitsaanname | circa 6–10 USD (7,4–12,4) |
| 4 × B200 zonder bevestigde vertrouwelijkheid (Lambda), DeepSeek | niet bevestigd | 19.827 USD | circa 17.750 (14.300) | 1,12 USD (1,38) |
| 8 × B200 zonder bevestigde vertrouwelijkheid (Lambda), DeepSeek, twee kopieën van vier kaarten | niet bevestigd | 39.070 USD | circa 35.500 (28.700), aanname van de prestaties van twee kopieën | 1,10 USD (1,36) |

Herkomst van de getallen: API-prijzen uit de prijslijsten van DeepSeek, Moonshot, Confidential AI, Tinfoil, Phala en NEAR AI;[^deepseek-cennik][^cai][^tinfoil][^phala-api][^near] prijzen van vertrouwelijke machines uit de prijslijst van Phala;[^phala-gpu] B200-huur bij Lambda voor 6,79 USD per kaartuur in een instantie met vier kaarten en 6,69 USD in een instantie met acht.[^lambda-cennik] De capaciteit voor Kimi baseren we op metingen van derden voor Kimi K3 op acht B300-kaarten, die circa 1.000–1.600 uitvoertokens per seconde opleveren.[^spheron-kimi] Maandbedragen bij een verbintenis betekenen geen maandelijkse betaling: Phala vereist vooruitbetaling van de hele periode zonder terugbetaling bij vervroegde beëindiging; 180 dagen van een machine met 8 × H200 vergt dus 139.104 USD bij de bestelling, en 180 dagen van een machine met 8 × B300 vergt 269.568 USD.[^phala-gpu]

Wat hieruit volgt:

- Voor het aangenomen profiel kosten API's met verklaarde vertrouwelijkheid circa 0,70–1,25 USD per persoon per maand, van vergelijkbaar met een gewone API tot circa 3,6 maal de kosten daarvan, afhankelijk van aanbieder en gebruikstijd; Confidential AI verklaart de laagste prijs en ook dat aanbod moeten we toetsen. Een vertrouwelijke API biedt flexibele capaciteit zonder een eigen machine te starten, maar heeft eigen limieten, wachtrijen en storingen. Een gehuurde vertrouwelijke machine voor DeepSeek die op de piek is berekend, werkt in het wereldwijde scenario gemiddeld op circa twee derde van de capaciteit en kost circa 1,32 USD per persoon, ongeveer evenveel als duurdere vertrouwelijke API's en meer dan de goedkoopste. In ons uurmodel verschijnt het eerste eigen knooppunt, met overloop naar een vertrouwelijke API voor 1,25 USD per persoon, bij de doorgerekende waarde van circa 20 duizend actieve personen; dit volgt uit de aangenomen veronderstellingen, is geen exact omslagpunt, en bij een goedkopere vertrouwelijke API is een gehuurde machine op deze schaal niet rendabel.
- Huur per uur van een volledige vertrouwelijke machine biedt vandaag geen flexibiliteit voor de avondpiek: Phala vereist minstens één etmaal (8 × H200) of één maand (8 × B300), Confidential AI drie maanden voor 8 × B300 tegen 60 USD per uur, terwijl de gepubliceerde attestatiebewijzen van VoltageGPU, dat 8 × H200 per seconde afrekent tegen 64,62 USD per uur, deze configuratie en NVSwitch-switches niet omvatten.[^cai][^voltage] Daar komen de tijd voor toewijzing van de machine en voor het laden van gewichten bij.
- Voor Kimi hangt de berekening af van de meting: een vertrouwelijke API kost circa 8–9 USD per persoon, en een eigen machine met 8 × B300 bij volledige benutting circa 6 USD bij de hogere capaciteitsschatting en circa 9,5 USD bij de lagere. Ze is goedkoper dan een vertrouwelijke API als één machine meer dan circa 5.100–5.600 actieve gebruikers van dit model bedient; bij de lagere capaciteitsschatting (circa 4.800 personen) lukt dat niet.

Een eigen server kopen: een complete Supermicro-server met acht B300-kaarten kostte in september 2026 circa 663 duizend USD.[^supermicro] De maandelijkse kosten van zo'n aankoop schatten we als volgt:

| Post | Maandbedrag |
| --- | ---: |
| Afschrijving van de server over vijf jaar | circa 11 duizend USD |
| Afschrijving van de server over vier jaar | circa 13,8 duizend USD |
| Colocatie | circa 1,9–3 duizend USD |
| Netwerk, onderdelen en onderhoud (schatting) | circa 1,5 duizend USD |
| Totaal | circa 14–18 duizend USD |

Op zo'n server passen twee DeepSeek-kopieën, die in het wereldwijde scenario circa 35 duizend personen bedienen (in het Europese circa 28 duizend), voor circa 0,41–0,52 USD per persoon. Onder deze aannamen is aankoop goedkoper dan een vertrouwelijke API van 1,11–1,25 USD vanaf circa 12–17 duizend actieve personen, en dan de goedkoopste verklaarde optie (0,70 USD) vanaf circa 21–26 duizend. De berekening omvat niet de volledige beheer- en meetkosten van deze configuratie; aankoop vereist ook geld vooraf, permanent beschikbare mensen en jarenlange stabiele vraag, terwijl de stichting dan fysieke toegang tot de hardware heeft (hoofdstuk 2). Dit zijn onze schattingen, geen offertes.

- Vertrouwelijke machines met meerdere kaarten zijn vandaag publiek beschikbaar in de VS. In de Europese Unie hebben we vertrouwelijke machines met één H100-kaart gevonden,[^azure-ncc] waarin een volledige DeepSeek of Kimi niet past. Privatemode (Edgeless Systems, Duitsland) biedt ook een vertrouwelijke API met servers in de Europese Unie, met een kleinere modelkeuze.[^privatemode] Ook dit is een nog te toetsen verklaring van de aanbieder.
- Een onafhankelijke catalogus die vertrouwelijke API's toetst, bevestigde in de waarneming van 29 oktober 2026 om 14:00 UTC voor geen van de 95 getoetste routes volledige verificatie; meestal ontbrak bewijs voor de identiteit van het draaiende programma, de herkomst van de code en de koppeling van het verzoek aan de machine.[^katalog] Dit is een resultaat van beschikbare bewijzen, geen bewijs dat de diensten inhoud onthullen. Tot onze eigen verificatie behandelen we de vertrouwelijkheid van deze diensten als een verklaring van de aanbieder.
- De berekening omvat rekenwerk. De privéomgeving (toegangspoort, geheugen, bestanden) in één of twee vertrouwelijke machines met vier virtuele processors en 8 GB geheugen kost bij Phala circa 168 USD per maand per machine; schijfruimte wordt apart berekend, circa 10 USD per 100 GB.[^phala-cvm] Of deze grootte volstaat, toetsen we in de pilot. Bij 170–340 USD per maand is dat voor 30 personen circa 6–11 USD per persoon, bij 1.000 personen enkele tientallen centen. De berekening omvat geen mensenwerk, veiligheidsreviews, betalingen of reserve voor storingen.
- Populaire abonnementen kosten circa 20 USD per maand, en de DeepSeek-chat is gratis.[^abonamenty] Abonnementen van 100–200 USD bieden bij intensief agentwerk het equivalent van duizenden dollars aan API-catalogusprijzen;[^semianalysis] met zulke abonnementen concurreren we niet op prijs. We stellen afrekening van daadwerkelijk gebruik voor, met toetsbare privacy.

Stand van de hypothese uit het manifest op 29 oktober 2026: de berekening brengt ons dichterbij, maar bevestigt haar niet. Verwerking met verklaarde vertrouwelijkheid en attestatie is al beschikbaar in openbare prijslijsten en kost bij het aangenomen gebruiksprofiel circa 0,70–1,25 USD per persoon per maand; een kleine groep kan dus tegen kostprijs beginnen, terwijl eigen infrastructuur onder onze aannamen goedkoper kan worden bij tienduizenden actieve personen. Drie zaken zullen de doorslag geven, die we in de proeven uit hoofdstuk 9 zullen toetsen: of de vertrouwelijkheid van die diensten onafhankelijke verificatie doorstaat, of de kwaliteit van de beschikbare modellen volstaat voor de taken waarvoor mensen naar Suveria komen, en wat het werkelijke verkeersprofiel is. We werken de berekening bij na elke relevante prijswijziging en na elke proef, en bewaren eerdere versies.

### 8.2. Infrastructuurstappen en besluitkaarten

We ontwikkelen de infrastructuur in stappen die elk zelfstandige waarde aan deelnemers bieden, zonder verplichting om naar de volgende te gaan: eerst een vertrouwelijke API en een privéomgeving in vertrouwelijke machines (als we vóór de start voldoende middelen verzamelen, kunnen we meteen bij de volgende stap beginnen), vervolgens huur van eigen vertrouwelijke machines, daarna aankoop van hardware en plaatsing in een extern datacentrum, en op lange termijn, als het voordelen blijkt te hebben, een eigen gebouw. Gemeten gegevens rechtvaardigen een volgende stap: de volledige dienstkosten, werkelijk verkeer, antwoordtijd tijdens de piek, de mogelijkheid om bescherming en storingsafhandeling in stand te houden, en bij aankoop ook financiering van reparaties, hardwarevervanging en mensen die verantwoordelijkheid overnemen. Huur van een eigen machine kan ook zinvol zijn als het benodigde model niet in een vertrouwelijke API beschikbaar is of als we volledige controle willen over wat er draait.

Elke overgang beschrijven we met een besluitkaart: wat we winnen, volledige kosten, risico's, voorwaarden voor starten en terugtrekken, de manier om gegevens en sleutels over te brengen en overeenstemming met de [regels voor de reserve en de start van verdere pijlers](whitepaper-zasady-fundacji.md) (hoofdstuk 8 van de whitepaper over de regels van de stichting). Een eigen machine met een vertrouwelijke API voor verkeerspieken combineren staan we alleen toe wanneer elke route een aanvaard beschermingsniveau heeft; overstappen naar een zwakkere optie vereist een afzonderlijke, bewuste beslissing van de gebruiker. De eerste meting plannen we op één vertrouwelijke grafische kaart met een kleiner model, en de volgende op een machine waarin het volledige model past.

We stemmen capaciteit op verkeer af zonder alles op de hoogste piek te berekenen. We ontwerpen een korte wachtrij met zichtbare wachttijd; de werkelijke duur, de grens en het gedrag na het bereiken daarvan meten we in de pilot. Flexibele capaciteit voor langere pieken komt in de eerste plaats van een vertrouwelijke API, mits die het aanvaarde beschermingsniveau, de toestemming en de uitgavenlimiet van de gebruiker behoudt; als zo'n route ontbreekt, melden we eerlijk dat wachten nodig is of de dienst niet beschikbaar is. Huur per uur is zinvol voor modellen die niet in een vertrouwelijke API beschikbaar of daarin duidelijk duurder zijn, en alleen waar de aanbieder werkelijk snel starten en vrijgeven van vertrouwelijke machines toestaat. Vrije capaciteit van een eigen machine tijdens rustige uren willen we gebruiken voor stichtingstaken, zoals uitwerkingen voor Omniforum; de waarde ervan tegen API-prijzen is geen budgetinkomst, dus zulke taken hebben een eigen doel en budget. Na de eerste pilot willen we twee modi toetsen: “Gesprek” voor gewoon werk met de assistent en “Geen haast” voor taken die kunnen wachten, zoals een document vertalen. In de modus “Geen haast” tonen we een indicatief startvenster, een kostenschatting, een maximumbudget, de mogelijkheid tot annuleren met afrekening van uitgevoerd werk en dezelfde beschermingsinformatie. Een lagere prijs voor zulk werk is alleen mogelijk als die voortkomt uit een openbare methode van kostenverdeling, zonder vaste kosten dubbel te tellen.

### 8.3. Gebruik meten zonder gespreksinhoud

Om daadwerkelijk gebruik af te rekenen, meten we de middelen die voor taken nodig zijn en beschrijven we duidelijk het aandeel in vaste kosten. De afrekenmeter beperkt zich tot gegevens die nodig zijn om de kosten te controleren; de gespreksinhoud is niet nodig om een rekening op te stellen. In de proeven toetsen we de meetnauwkeurigheid, de controle door de gebruiker, de omvang van onthulde metadata en het gedrag van de dienst bij het bereiken van de uitgavenlimiet. De [whitepaper over de regels van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) beschrijft de regels voor afrekening, afronding, vooruitbetaling en terugbetaling.

De door een deelnemer ingestelde uitgavenlimiet moet als grens werken, niet als waarschuwing achteraf. Sommige aanbieders rekenen lopende verzoeken pas na voltooiing af, zodat hun limieten kunnen worden overschreden; zo beschrijft bijvoorbeeld Tinfoil dit.[^tinfoil] Daarom ontwerpen we een reservering: vóór verzending van een verzoek zet de Suveria-toegangspoort het maximaal toegestane bedrag daarvan apart van het saldo, rekening houdend met andere lopende verzoeken, en beperkt ze het aantal parallelle verzoeken en de antwoordlengte. Na afloop rekenen we de werkelijke kosten af en geven we de ongebruikte reservering vrij. Dit is een vereiste om te bouwen en te toetsen, geen werkende functie.

## 9. Acceptatieproeven en resultatenlogboek

Voordat we een versie vertrouwelijk noemen, documenteren we ten minste:

- correcte attestatie;
- weigering om gegevens te versturen na vervanging van code of sleutel;
- sessie-isolatie;
- beperkingen van de beheerder;
- afwezigheid van inhoud in logboeken, dumps en telemetrie;
- omgang met cachegeheugen;
- verwijdering en herstel;
- gedrag na een storing;
- grenzen van hulpmiddelen;
- kosten onder belasting.

Het resultaat omvat de configuratieversie en het scenario waarin we probeerden de bescherming te doorbreken.

We willen dat elke Suveria-versie alle bewijscriteria van ten minste één onafhankelijke verificateur van vertrouwelijke diensten doorstaat: hardware en beveiligingsstatus, actualiteit van het bewijs, koppeling van de verbindingssleutel aan de beschermde omgeving, identiteit van het draaiende programma, herkomst van de code en koppeling van het verzoek aan een concrete machine, met behoud van beschikbaarheid. Het resultaat publiceren we met waarnemingsdatum, criteriaversie en bewijs voor de concrete versie, het model en de verzoekroute; relaties van de verificateur beschrijven we samen met het resultaat. We beloven geen plaats in een ranglijst. Verificatie doorstaan betekent dat de beschreven controle op een bepaald moment is behaald, met openbare beperkingen; het vervangt geen audit of onze eigen proeven.

Wanneer we onze eigen vertrouwelijke optie starten, zullen we Suveria aanmelden bij elke onafhankelijke catalogus die de vertrouwelijkheid van het draaien van modellen toetst en een punt aanbieden om de attestatie te controleren; het eerste voorbeeld is confidentialinference.net (stand van 31 oktober 2026).[^confidentialinference] We beloven geen vermelding, want daarover beslist de catalogus; we beloven aanmelding, antwoorden op vragen en publicatie van het resultaat, ook als dat slecht is, met datum. De catalogus toetst alleen wat van buiten zichtbaar is, doorgaans de attestatie en het verbindingskanaal; hij vervangt geen audit van de code, configuratie of beoordeling van zijkanalen.

Proeven voor opslag en overdracht omvatten:

- herstel van een versleutelde kopie op een ander bevoegd apparaat en weigering om zonder de juiste sleutel te lezen;
- verlies van één apparaat, toegangsherstel met de gekozen methode en een begrijpelijke weergave van de gevolgen van verlies van alle sleutels;
- synchronisatie van parallelle wijzigingen zonder één versie stilzwijgend te overschrijven;
- lezen van de export in een onafhankelijk hulpmiddel zonder account bij de oorspronkelijke beheerder, met vergelijking van originelen, geschiedenis, bronnen en verbanden;
- beperking van de omvang van een integratie en effectieve beëindiging van verdere toegang na het intrekken van de bevoegdheid.

Fasen:

1. gebruiksvriendelijkheidstest met niet-gevoelig materiaal;
2. technische beschermingsproef;
3. beperkte pilot met duidelijke voorwaarden;
4. geleidelijk opschalen.

Vóór de pilot zullen we drempels bepalen en publiceren: tijd tot het eerste woord van het antwoord, rekenkosten per persoon bij het gemeten profiel en modelkwaliteit volgens de [whitepaper over materiaal en benchmark](whitepaper-materialy-i-benchmark.md). We zullen de pilot als geslaagd beschouwen wanneer die aan alle drie voldoet.

Een wijziging van model, firmware of inlogmethode voor het account kan een nieuwe kwalificatie vereisen, en een update mag de overeengekomen bescherming niet stilzwijgend verzwakken. Elke versie heeft een openbare kaart:

- werkingsbereik;
- bewijs uit proeven;
- bekende beperkingen;
- verantwoordelijke personen;
- kosten;
- meldroute voor problemen;
- plan voor terugtrekking.

Een ontdekte kwetsbaarheid leidt tot beperking van de blootstelling, informatie voor betrokken mensen en een toetsbare oplossing.

We willen de proeven open uitvoeren. We nodigen mensen uit die zich met beveiliging, cryptografie, infrastructuur en applicaties bezighouden, ook makers die technologie aan een breed publiek tonen, om samen toetsen te ontwerpen en de bescherming op afzonderlijke testaccounts met verzonnen gegevens te proberen te doorbreken. We nodigen ook critici uit. Voor promotie betalen we niet, en elke samenwerking vermelden we volgens het [voordelenregister](whitepaper-zasady-fundacji.md) (hoofdstuk 7 van de whitepaper over de regels van de stichting). De resultaten, ook mislukte, komen in het resultatenlogboek. Als je wilt bijdragen, schrijf dan naar [salve@novusignis.org](mailto:salve@novusignis.org?subject=%5BDo%C5%82%C4%85cz%5D%20Pr%C3%B3by%20Suverii) met als onderwerp “[Dołącz] Próby Suverii”.

De belangrijkste proef: een team met beheerdersrechten buiten de vertrouwelijke omgeving (toegangspoort, schijven, netwerk, logboeken) probeert gesprekken van testaccounts te lezen waarin geheime tekenreeksen verborgen zijn. Als iemand ze eruit weet te halen, ook wij, is de proef mislukt.

De eerste Suveria-versie zullen we beschikbaar stellen aan enkele mensen die helpen deze in te stellen. Als die een vertrouwelijke API gebruikt, zal de beschermingskaart (punt 2.3) duidelijk zeggen dat het model bij een externe aanbieder draait, de aanbieder de attestatie verklaart en we die nog niet hebben getoetst, en metadata niet beschermd zijn. Omdat de eerste mensen ook helpen de dienst te beheren, zal het eerste resultaat dat we publiceren de hierboven beschreven belangrijkste proef zijn, met een beschrijving van wat de beheerder heeft kunnen doen.

**Resultatenlogboek.** Stand op 29 oktober 2026: we hebben nog geen van de beschreven proeven uitgevoerd, geen grafische kaarten gehuurd en geen model in Suveria gestart. Elk volgend resultaat voegen we hier toe met datum, configuratie, scenario en conclusie, ook wanneer een proef mislukt.

Nog te beslissen zijn:

- het eerste model en een aanvaardbaar kwaliteitsniveau;
- onafhankelijke verificatie van vertrouwelijke API's en vertrouwelijke machines en hun beschikbaarheid in rechtsgebieden met sterke bescherming van persoonsgegevens, zoals de Europese Unie met de AVG;
- antwoordtijd;
- regels voor sleutels en geheugen;
- minimale omvang van facturatiegegevens;
- wettelijke verplichtingen van de beheerder bij misbruikmeldingen;
- financiering van continuïteit.

De [whitepaper over de regels van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) beschrijft budget, afrekening en verantwoordelijkheid, en de [whitepaper over materiaal en benchmark](whitepaper-materialy-i-benchmark.md) de beoordeling van modelgedrag.

Stichting Novus Ignis, Poznań, KRS 0001269575. Website en manifest: novusignis.org. Opmerkingen: salve@novusignis.org.

## Voetnoten

[^teefail]: [TEE.fail: Breaking Trusted Execution Environments via DDR5 Memory Bus Interposition](https://tee.fail/). Onderzoek van Georgia Tech, Purdue University en Synkhronix, gepubliceerd op 28 oktober 2025: uitlezen van attestatiesleutels van Intel TDX en SGX en AMD SEV-SNP door fysieke aansluiting op de DDR5-geheugenbus, met gevolgen voor vertrouwelijke gegevensverwerking van NVIDIA. Vereist fysieke toegang tot de server; Intel en AMD beschouwen zulke aanvallen als buiten het beschermingsbereik. Bespreking: [The Hacker News](https://thehackernews.com/2025/10/new-teefail-side-channel-attack.html). Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^local-first]: [Kleppmann, Wiggins, van Hardenberg en McGranaghan (2019): Local-first software: You own your data, in spite of the cloud](https://www.inkandswitch.com/essay/local-first/). Studie. Beginselen voor het bewaren van de primaire kopie op gebruikersapparaten en de ondersteunende rol van servers, waaronder versleutelde kopieën.

[^apple-pcc]: [Apple: Private Cloud Compute](https://security.apple.com/blog/private-cloud-compute/). Architectuurbeschrijving. Voorbeeld van de koppeling van vertrouwelijkheid aan softwarecontrole en transparantie van het systeem.

[^ohttp]: [RFC 9458: Oblivious HTTP](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9458.html). Specificatie. Scheiding van kennis over afzender en verzoek binnen een bepaald vertrouwensmodel; geen volledige anonimiteit.

[^weiss-keylogging]: [Weiss, Ayzenshteyn, Amit en Mirsky (2024): What Was Your Prompt? A Remote Keylogging Attack on AI Assistants](https://www.usenix.org/conference/usenixsecurity24/presentation/weiss). Wetenschappelijke publicatie (USENIX Security 2024; conceptversie arXiv 2403.09751). Uit de lengte van versleutelde pakketten in de antwoordstroom reconstrueert een netwerkwaarnemer het onderwerp en deels de inhoud van het antwoord van de assistent. Geraadpleegd op 30 oktober 2026.

[^whisper-leak]: [McDonald en Bar Or (2025): Whisper Leak: a side-channel attack on Large Language Models](https://arxiv.org/abs/2511.03675) en [bespreking door Microsoft (7 november 2025)](https://www.microsoft.com/en-us/security/blog/2025/11/07/whisper-leak-a-novel-side-channel-cyberattack-on-remote-language-models/). Onderzoekspublicatie en beschrijving van de fabrikant. Uit de omvang en het ritme van pakketten in de versleutelde antwoordstroom is het gespreksonderwerp te herkennen; sommige aanbieders voegden willekeurige opvulling van pakketten toe. Geraadpleegd op 30 oktober 2026.

[^nvidia-platformy]: [NVIDIA: ondersteunde platforms voor vertrouwelijke containers](https://docs.nvidia.com/datacenter/cloud-native/confidential-containers/latest/supported-platforms.html). Documentatie van de fabrikant. Vereisten voor de volledige configuratie van processor, kaarten en software.

[^nvidia-ppcie-v2]: [NVIDIA: Protected PCIe v2, Introduction](https://docs.nvidia.com/attestation/attestation-client-tools-ppcie-sdk-cpp/latest/ppcie_introduction.html). Documentatie van de fabrikant. In de PPCIe v2-modus behoort het NVLink- en NVSwitch-netwerk tot het vertrouwde systeemgedeelte; PCIe-bescherming betekent niet dat al het verkeer tussen kaarten versleuteld is.

[^nvidia-blackwell]: [NVIDIA: Trusted Computing Solutions 595](https://docs.nvidia.com/595trd1-trusted-computing-solutions-release-notes.pdf). Documentatie van de fabrikant. Modus voor vertrouwelijke gegevensverwerking op meerdere Blackwell-kaarten, met bescherming van verbindingen; vereist een compatibele configuratie.

[^osi]: [OSI: Open Source AI Definition](https://opensource.org/ai/open-source-ai-definition). Definitie. Open gewichten bepalen niet of aan de volledige definitie van een open systeem is voldaan.

[^deepseek]: [DeepSeek-V4.1-Flash: modelkaart](https://huggingface.co/deepseek-ai/DeepSeek-V4.1-Flash). Documentatie van de fabrikant. Architectuur, MIT-licentie en verklaarde mogelijkheden van het model; geen prestatiemeting van Suveria.

[^dpga]: [Digital Public Goods Alliance: standaard](https://www.digitalpublicgoods.net/standard). Standaard. Criteria voor de beoordeling van een digitaal publiek goed; een ontwerprichting is geen verkregen erkenning van de DPGA.

[^lambda-cennik]: [Lambda: prijslijst van instanties](https://lambda.ai/pricing). Prijslijst van de aanbieder. NVIDIA B200 SXM6 180 GB: 6,79 USD per kaartuur in een instantie met vier kaarten en 6,69 USD in een instantie met acht; H100 SXM 80 GB: 3,99 USD; prijzen op aanvraag, exclusief belastingen, zonder vertrouwelijke modus. Geraadpleegd op 29 oktober 2026.

[^lambda-v41]: [Lambda: DeepSeek-V4.1-Flash, resultaten van prestatiemetingen](https://lambda.ai/inference-models/deepseek-ai/deepseek-v4.1-flash). Meting van de aanbieder. 4 × B200, vLLM, tensorparallelisme 4, speculatieve decodering, circa 8.192 invoertokens en 1.024 uitvoertokens per verzoek; bij 64 gelijktijdige verzoeken in totaal 3.713,9 uitvoertokens per seconde en gemiddeld 66,8 tokens per seconde per gesprek. Zonder meetdatum. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^azure-ncc]: [Azure: prijslijst voor de machine NCC40ads H100 v5](https://prices.azure.com/api/retail/prices?$filter=armSkuName%20eq%20%27Standard_NCC40ads_H100_v5%27%20and%20priceType%20eq%20%27Consumption%27) en [beschrijving van de serie](https://learn.microsoft.com/en-us/azure/virtual-machines/sizes/gpu-accelerated/nccadsh100v5-series). Prijslijst van de aanbieder. Vertrouwelijke machine met één H100 NVL-kaart van 94 GB; 6,98 USD per uur (East US 2) tot 8,90 USD (West Europe), Linux, betaling naar gebruik. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^deepseek-cennik]: [DeepSeek: API-prijslijst (Chinese versie)](https://api-docs.deepseek.com/zh-cn/quick_start/pricing). Prijslijst van de aanbieder. Model deepseek-flash (V4.1-Flash-1017): invoer zonder cachetreffer 1 CNY buiten de piek en 2 CNY tijdens de piek, uitvoer 4 en 8 CNY per miljoen tokens. Omrekening naar USD volgens het [overzicht van eesel](https://www.eesel.ai/blog/deepseek-v4-1-flash-pricing), een ondersteunende bron. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^abonamenty]: Abonnementsprijzen: [ChatGPT Plus](https://help.openai.com/en/articles/6950777-what-is-chatgpt-plus), [Claude Pro](https://claude.com/pricing), [Google AI Pro](https://gemini.google/subscriptions/), [Kimi Plus (overzicht van geotoolbox)](https://geotoolbox.ai/blog/kimi-pricing); de DeepSeek-chat is gratis ([beschrijving](https://en.wikipedia.org/wiki/DeepSeek_(chatbot))). Maandprijzen in USD, exclusief belastingen; Kimi Plus 19 USD. Geraadpleegd op 28–29 oktober 2026.

[^kimi-k31]: [Moonshot: introductie van Kimi K3.1 Pro](https://forum.moonshot.ai/t/kimi-k3-1-pro-has-launched-start-exploring-now/629) en [Kimi: beschrijving van K3.1 Pro (24 oktober 2026)](https://www.kimi.com/news/kimi-k3-1-pro). Documentatie van de fabrikant. Verder getrainde versie van Kimi K3, circa 3 biljoen parameters, context van 1 miljoen tokens, gewichten aangekondigd vóór 4 november 2026; licentie niet bekendgemaakt. API-prijzen volgens OpenRouter: 2 / 10 USD per miljoen tokens.

[^kimi-k3]: [Kimi K3: modelkaart](https://huggingface.co/moonshotai/Kimi-K3). Documentatie van de fabrikant. 2,8 biljoen parameters, 104 miljard actief, context circa 1 miljoen, MXFP4, licentie Kimi K3 License.

[^spheron-kimi]: [Spheron: Kimi K3 implementeren (19 oktober 2026)](https://www.spheron.network/blog/deploy-kimi-k3-gpu-cloud/). Handleiding van de aanbieder. Gewichtsbestanden van 1.560,94 GB, configuraties waarin het model past. Capaciteit van circa 1.000–1.600 tokens per seconde op 8 × B300 volgens het overzicht van metingen van derden van 29 oktober 2026; grote spreiding.

[^aa]: [Artificial Analysis: Kimi K3.1 Pro en DeepSeek V4.1 Flash 1017](https://artificialanalysis.ai/models/comparisons/kimi-k3-1-pro-vs-deepseek-v4-1-flash-1017). Onafhankelijke vergelijking. Index v5 van 28 oktober 2026: 46 en 32; snelheid circa 36 en 178 tokens per seconde. Geraadpleegd op 29 oktober 2026.

[^tinfoil]: [Tinfoil: prijslijst](https://tinfoil.sh/pricing). Prijslijst van de aanbieder. DeepSeek-V4.1-Flash 0,65 USD voor invoer en 1,45 USD voor uitvoer per miljoen tokens; beschrijving van uitgavenlimieten. Geraadpleegd op 29 oktober 2026.

[^phala-api]: [Phala: vertrouwelijke modellen](https://phala.com/confidential-ai-models). Prijslijst van de aanbieder. DeepSeek V4.1 Flash 1017: 0,75 / 1,60 USD; Kimi K3: 3 / 15 USD per miljoen tokens; attestatie van de toegangspoort en antwoordbewijzen volgens de aanbieder. Geraadpleegd op 29 oktober 2026.

[^near]: [NEAR AI: prijslijst](https://near.ai/pricing). Prijslijst van de aanbieder. Kimi K3: 3,30 / 16,50 USD per miljoen tokens; andere prijzen op de startpagina, verschil nog op te helderen. Geraadpleegd op 29 oktober 2026.

[^phala-gpu]: [Phala: vertrouwelijke grafische kaarten](https://phala.com/gpu-tee) en [prijslijst](https://cloud.phala.com/about/pricing). Prijslijst van de aanbieder. 8 × H200: 44,20 USD per uur op aanvraag, 32,20 USD bij een verbintenis van 180 dagen; 8 × B300: 65,60 USD (30 dagen), 62,40 USD (180 dagen); Intel TDX met vertrouwelijke gegevensverwerking van NVIDIA; geen machines in Europa. Geraadpleegd op 29 oktober 2026. Verbintenis vooraf betaald, geen terugbetaling bij vervroegde beëindiging.

[^privatemode]: [Privatemode (Edgeless Systems)](https://www.privatemode.ai/). Aanbod van de aanbieder. Vertrouwelijke API met servers in de Europese Unie en attestatie op afstand; kleinere keuze aan open modellen dan bij aanbieders uit de VS, prijzen niet openbaar. Vertrouwelijkheid verklaard door de aanbieder, niet door ons getoetst. Geraadpleegd op 30 oktober 2026.

[^katalog]: [Confidential Inference Directory: methodologie en waarnemingen](https://confidentialinference.net/attestation). Onafhankelijke catalogus, gesponsord door een bedrijf dat vertrouwelijke inferentie aanbiedt. 0 van 95 routes van begin tot eind geverifieerd in de waarneming van 29 oktober 2026, 14:00:19 UTC.

[^supermicro]: [Supermicro: server AS-8126GS-NB3RT-01-G2](https://store.supermicro.com/us_en/8u-gpu-gold-series-as-8126gs-nb3rt-01-g2.html) en [GPU Per Hour: prijzen van NVIDIA-servers](https://gpuperhour.com/blog/nvidia-gpu-prices). Aanbod van de fabrikant en prijsoverzicht. Complete server met acht B300-kaarten: 662.845,95 USD (21 september 2026).

[^semianalysis]: [BigGo Finance over de analyse van SemiAnalysis (7 oktober 2026)](https://finance.biggo.com/news/173039423dab79be). Sectoranalyse. Een abonnement van 200 USD biedt bij intensief werk circa 12 duizend USD tegen API-catalogusprijzen; margeschattingen, geen bedrijfsgegevens.

[^sglang-k3]: [SGLang: recept voor Kimi K3](https://github.com/sgl-project/sglang/blob/main/docs/cookbook/autoregressive/Moonshotai/Kimi-K3.mdx). Documentatie van de engine. Getoetste Kimi K3-configuratie op 8 × B300; betreft Kimi K3.1 noch de vertrouwelijke modus.

[^phala-cvm]: [Phala: prijslijst van vertrouwelijke machines](https://phala.com/pricing). Prijslijst van de aanbieder. tdx.large (4 virtuele processors, 8 GB geheugen): 0,23 USD per uur; schijfruimte 0,000139 USD per GB per uur. Geraadpleegd op 29 oktober 2026.

[^itu]: [ITU: Facts and Figures 2025, internetgebruik](https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025/10/15/ff25-internet-use). Internationale statistiek. Aandeel internetgebruikers in wereldregio's in 2025 (circa 6 miljard personen, 74% van de bevolking); de regioaandelen in onze berekening zijn een benadering: aandeel × bevolking van de regio.

[^cai]: [Confidential AI: prijslijst](https://confidential.ai/pricing). Prijslijst van de aanbieder, prijzen van 26 oktober 2026. DeepSeek V4.1 Flash: 0,30 USD voor invoer, 0,03 USD voor invoer uit cache, 1,20 USD voor uitvoer per miljoen tokens; machine met 8 × B300 voor 60 USD per uur, minimaal drie maanden, toewijzing binnen enkele dagen. Vertrouwelijkheid verklaard door de aanbieder, niet door ons getoetst.

[^voltage]: [VoltageGPU: prijslijst](https://voltagegpu.com/pricing) en [reikwijdte van het bewijs](https://voltagegpu.com/). Prijslijst en verklaringen van de aanbieder. 8 × H200 voor 64,62 USD per uur, per seconde afgerekend; gepubliceerde bewijzen omvatten geen attestatie van deze configuratie of van NVSwitch-switches.

[^epoch]: [The Decoder over de gegevens van Epoch AI (8 januari 2026)](https://the-decoder.com/global-ai-compute-hits-15-million-h100-equivalents-epoch-ai-finds/) en [Epoch AI: AI Chip Users](https://epoch.ai/data/ai-chip-users). Overzicht van een onafhankelijk onderzoeksinstituut. Geïnstalleerde rekenkracht voor digitale intelligentie van meer dan 15 miljoen NVIDIA H100-equivalenten, stroombehoefte van meer dan 10 GW. Schatting, geen meting.

[^confidentialinference]: [confidentialinference.net](https://confidentialinference.net): vergelijking van aanbieders die modellen in vertrouwde uitvoeringsomgevingen draaien, met gedateerde attestatiecontroles; website gesponsord door het bedrijf Enclava, op het moment van raadplegen elf aanbieders. Geraadpleegd op 31 oktober 2026.

---

# Omniforum: gezamenlijk begrip, gesprek en besluiten (https://novusignis.org/nl/whitepaper-omniforum.html)

# Omniforum: gezamenlijk begrip, gesprek en besluiten

Versie van 31 oktober 2026. Dit document werkt de beginselen uit het manifest voor Omniforum verder uit: hoe we mensen willen helpen elkaar te begrijpen, gesprekken een blijvende opbrengst te laten geven en samen besluiten te nemen. Het beschrijft de ontwikkelrichting van het prototype. Elke beschreven mogelijkheid vereist een afzonderlijke acceptatieproef, en de beschrijving van de beoogde ervaring betekent niet dat deze vandaag beschikbaar is. De proefresultaten voegen we toe in hoofdstuk 9.

*Nederlandse vertaling door digitale intelligentie van het Poolse origineel van 31 oktober 2026. Bij verschillen tussen de versies is de Poolse tekst doorslaggevend.*

## 1. Wat Omniforum is en waarom het wordt ontwikkeld

Omniforum moet een gezamenlijke gespreksruimte worden waar iedereen zich over elk onderwerp kan uitspreken en gehoord kan worden. De Stichting Novus Ignis uit Poznań ontwerpt het voor mensen overal ter wereld en wil het als digitaal publiek goed met open broncode beschikbaar stellen. Digitale intelligentie helpt er, altijd onder controle van de auteur, een bijdrage in afzonderlijke gedachten op te delen en die met bronnen en gedachten van anderen te verbinden. Gesprekken die deelnemers willen delen, leveren werk op waarnaar men kan terugkeren.

Omniforum ontstaat omdat goede argumenten gemakkelijk verloren gaan in een stroom snelle reacties en dezelfde geschillen steeds opnieuw beginnen. Met één zin brengen we vele aannamen, waarden en verwachtingen over. Zolang we elkaar begrijpen, volstaat dat. Wanneer een misverstand ontstaat of we samen moeten beslissen wat te doen, is het zinvol te zien wat ieder van ons onder dezelfde woorden verstaat, wat ons verbindt en waar onze redeneringen uiteenlopen.

In Omniforum willen we het mogelijk maken om:

- een eigen gedachte te ordenen en vóór publicatie te toetsen of de door het model voorgestelde interpretatie weergeeft wat we bedoelen;
- een bijdrage van iemand anders te begrijpen, met de aannamen, waarden en bronnen erbij;
- standpunten te vergelijken en zowel gezamenlijke doelen als het beginpunt van een meningsverschil te zien;
- na een week of een jaar naar een kwestie terug te keren en alleen te zien wat er is veranderd;
- eigen vroegere bijdragen terug te bekijken en te zien hoe ons denken veranderde, met het recht om van mening te veranderen;
- dagelijkse interesses te volgen, zoals koken, tuinieren of reparaties, en uitgeprobeerde oplossingen te vergelijken;
- een idee voor gezamenlijke besluitvorming voor te bereiden: het op een ideeënkaart beschrijven, argumenten verzamelen en het, zodra er een stemming komt, aan de gemeenschap voorleggen.

Het gaat er niet om een winnaar van een geschil aan te wijzen. Een argument dat ons standpunt ondermijnt, kan even waardevol zijn als een argument dat het ondersteunt; een idee kan ook worden ingebracht zodat anderen helpen een beter idee te vinden. Je kunt een kwestie via een kort verhaal leren kennen, dieper op een gekozen argument ingaan en je bezoek duidelijk afsluiten. We beschouwen een bezoek als geslaagd wanneer iemand daarna de kwestie beter begrijpt en rustig naar de eigen bezigheden kan terugkeren. Het aantal klikken of de tijd op de website is geen maat voor de baten.

Een bijdrage opdelen in afzonderlijke gedachten moet een gesprek niet in een droog schema veranderen. In een geschil ergeren we ons vaak niet uit kwade wil aan elkaar, maar doordat één zin meerdere aannamen bevat en ieder op een andere reageert. De eenvoudige vraag “dus je wilt dit en dat zeggen, begrijp ik je goed?” verandert de toon aan beide kanten. De hele technische laag van Omniforum moet juist die neiging ondersteunen.

Het gesprek moet ruimte laten om zonder vernedering van mening te veranderen: je kunt een fout toegeven, een volgende vraag stellen of eindigen zonder instemming te verklaren. De waardigheid van een deelnemer hangt niet af van het aanvaarden van de conclusie; de beoordeling van een bewering hangt af van de onderbouwing.

Omniforum vormt een aanvulling op Suveria, de privéruimte om met digitale intelligentie te werken: je kunt een gedachte eerst privé uitwerken en vervolgens bewust in het gezamenlijke gesprek inbrengen. Het [manifest](manifest.md) van de stichting beschrijft de waarden waaruit beide projecten voortkomen. Hierna tonen we achtereenvolgens:

- hoe we een bijdrage in gedachten opdelen en hun bron behouden (hoofdstukken 2 en 3);
- hoe deze hulp in andere diensten kan werken (4);
- hoe kwesties, kwestiekaarten, ideeënkaarten en initiatieven ontstaan (5);
- welk nieuw medium hieruit kan voortkomen (6);
- hoe we de privacy beschermen (7);
- hoe we gezamenlijke besluiten nemen (8);
- hoe we toetsen of dit alles daadwerkelijk helpt (9).

### 1.1. Dagelijkse interesses en rustig terugkeren naar een onderwerp

Omniforum moet niet alleen bij publieke kwesties helpen, maar ook bij praktische kennis en dagelijkse interesses: planten verzorgen, koken, reparaties of nieuwe vaardigheden leren. Neem iemand die wil dat een klimop zo lang mogelijke scheuten maakt. In Omniforum kan die dit onderwerp volgen en lezen wat anderen hebben geprobeerd: welke standplaats, watergift en bemesting werkten, en wat mislukte. Elke ervaring moet met auteur en bron worden vastgelegd; vergelijkbare adviezen uit verschillende gesprekken moeten op één plek samenkomen, in plaats van in afzonderlijke discussies verloren te gaan. Zo ontstaat een kwestiekaart: een geordende verzameling ervaringen, argumenten en open vragen om naar terug te keren. Hoe we die uit afzonderlijke gedachten opbouwen en met bronnen verbinden, beschrijven we in hoofdstukken 2, 3 en 5.

Je kunt oplossingen volgens je eigen criteria vergelijken. De een wil dat het snel gaat, de ander dat het goedkoop is, en een derde zoekt een plant die verwaarlozing verdraagt; daarom zoeken we niet één antwoord voor iedereen. Bij elke ervaring behouden we de omstandigheden waarin die is opgedaan, zoals zonlicht, de temperatuur in huis of de grondsoort. We onderscheiden ook wat iemand heeft waargenomen van de verklaring waarom dit gebeurde. Zo kunnen verschillende werkwijzen naast elkaar worden gelegd en kan ieder kiezen wat bij de eigen situatie past.

Wie na een week of een jaar terugkeert naar een onderwerp, moet alleen zien wat sinds het laatste bezoek is veranderd: nieuwe ervaringen, correcties, proefresultaten en nog openstaande vragen. Die persoon kiest zelf hoe vaak die nieuwe informatie wil bekijken en of die überhaupt meldingen wil ontvangen. Na het bekijken van de wijzigingen krijgt die duidelijk te zien dat alle nieuwe informatie over het onderwerp al is bekeken, en kan die rustig naar de eigen bezigheden terugkeren.

### 1.2. Wat gratis is

Omniforum lezen, bijdragen publiceren, handmatig opdelen in gedachten en atomen, bronnen toevoegen, raadplegingen en stemmen zijn gratis, en geld geeft geen groter bereik of een zwaardere stem. Kosten ontstaan alleen wanneer iemand modelhulp gebruikt, bijvoorbeeld bij het opdelen van een langere tekst. Die worden gedekt door het eigen Suveria-saldo of een model op het eigen apparaat; mensen zonder saldo kunnen een gratis wachtrij gebruiken die de stichting met vrije rekenkracht bedient binnen het ondersteuningsbudget en doelgebonden donaties. Wanneer de stichting een eigen machine beheert, bestemmen we de vrije capaciteit voor zulke taken, via een wachtrij en zonder tijdsgarantie. Zolang we uitsluitend een vertrouwelijke API gebruiken, is er geen vrije capaciteit, want elke bewerking kost geld; dan financieren we taken van mensen zonder saldo alleen uit donaties voor dit doel, totdat die op zijn, en tonen we dat in het register. Een eenmaal bevestigde opdeling wordt deel van het gezamenlijke werk, zodat niemand opnieuw betaalt om die te openen.

### 1.3. Begrippenlijst

De belangrijkste namen in dit document, uitgebreider toegelicht in de genoemde hoofdstukken:

- **Atoom:** de kleinste bouwsteen van betekenis, één begrip of één concreet ding, met één of meer woorden benoemd (hoofdstuk 2).
- **Molecuul:** een gedachte opgebouwd uit atomen die met bindingen verbonden zijn: een bewering, vraag, waarde of voorwaarde (hoofdstuk 2).
- **Label:** een woord waarmee we een atoom benoemen; één atoom kan meerdere labels hebben, ook in verschillende talen (hoofdstuk 2).
- **Binding:** een verband tussen atomen in een molecuul, zoals “is deel van”, “heeft als eigenschap”, “veroorzaakt” of “voorkomt” (hoofdstuk 2).
- **Keten:** een reeks moleculen waarin premissen tot een conclusie leiden (hoofdstuk 5).
- **Kwestie** (*Causa*): een vraag of onderwerp waarnaar iemand wil terugkeren om iets te begrijpen, te vergelijken of samen te doen (punt 5.1).
- **Kwestiekaart** (*Mappa Causae*): een overzicht van ketens van verschillende mensen, ook onderling tegenstrijdige, met bronnen en open vragen, waarnaar je kunt terugkeren (hoofdstukken 1.1 en 5).
- **Ideeënkaart** (*Charta Ideae*): een weergave van waar we naartoe willen en wat de eerstvolgende stap is, met de status van het idee en antwoorden op acht vragen (punt 5.2).
- **Initiatief** (*Inceptum*): een voorstel voor een concrete handeling dat uit een kwestiekaart en ideeënkaart voortkomt (punt 5.3).
- **Omnium:** een open databank van het openbare werk van Omniforum, via OmniAPI beschikbaar voor andere applicaties (hoofdstuk 4).
- **Ignis:** de fase waarin een gedachte voor het eerst wordt gedeeld; het publicatiemoment zelf noemt het manifest de Ignis-ceremonie (*Caerimonia Ignis*; hoofdstuk 3).
- **Formatio:** de fase na publicatie waarin de gemeenschap de gedachte overweegt, argumenten, bronnen en bedenkingen toevoegt en consensus zoekt (hoofdstuk 3).
- **Consensus:** een gezamenlijk vastgestelde uitkomst van de gemeenschap, met versie, reikwijdte, personen die deze bevestigden en afwijkende standpunten (hoofdstuk 3).
- **Terra Incognita:** een vrijwillige ceremonie waarin we benoemen waar de grens ligt van wat we vandaag kunnen onderbouwen en bewust antwoorden op een nieuwe vraag gaan zoeken (ontwerp, hoofdstuk 3).
- **Principium:** een beginsel als eigen beginsel aanvaarden, voor de Persoonlijke Canon (*Canon Personalis*; punt 5.6).

## 2. Atomen, moleculen en hun herkomst

We delen een bijdrage op twee niveaus op. Een atoom is de kleinste bouwsteen van betekenis: één begrip of één concreet ding, met één of meer woorden benoemd, bijvoorbeeld “droogte”, “boom” of “onze straat”. We kennen aan elk atoom een aard toe: of het om een persoon, plaats, gebeurtenis, proces, waarde of begrip gaat. Atomen helpen precies aan te geven waarover we praten en op te merken wanneer verschillende mensen met hetzelfde woord iets anders bedoelen. Een molecuul is een gedachte opgebouwd uit atomen verbonden door bindingen zoals “is deel van”, “heeft als eigenschap”, “veroorzaakt” of “voorkomt”: een bewering, vraag, waarde of voorwaarde. Het hoeft geen korte zin te zijn, want betekenis kan een voorbehoud, voorbeeld of context vereisen. Een molecuul kun je in het gesprek met een argument ondersteunen of betwisten; een atoom op zichzelf is niet waar of onwaar.

Een atoom is een betekenis, geen woord. Het heeft een vaste identificatiecode en definitie; de woorden waarmee we het benoemen zijn de labels ervan. Eén atoom kan meerdere labels hebben: namen in verschillende talen, synoniemen en contextafhankelijke aanduidingen. Droogte heet in het Engels “drought”, in het Duits “Dürre” en in het Latijn “siccitas”. Een bewoner noemt de Warszawska-straat “onze straat”, en iemand anders “stek”. Zo kunnen mensen met verschillende woorden, ook in verschillende talen, over hetzelfde praten; of een label het atoom werkelijk weergeeft, kan zelf onderwerp van gesprek zijn. Waar een gevestigde Latijnse naam bestaat, bijvoorbeeld in biologie, geneeskunde of recht, voegen we die als referentielabel toe.

Het koppelen van een aanduiding aan een atoom is een voorstel dat de auteur bevestigt, net als de volledige opdeling van de eigen bijdrage. Het kan ook privé-informatie zijn: dat “onze straat” de Warszawska-straat betekent, onthult waar iemand woont; daarom beslist de auteur of anderen die koppeling zien.

Ook de definitie van een atoom wordt in Omniforum vastgelegd: ze bestaat uit andere atomen en hun onderlinge relaties, zoals een encyclopedie een begrip met andere woorden beschrijft. Zo is zichtbaar wat we precies met een begrip bedoelen en kan de definitie worden overwogen en verbeterd zoals elke andere gedachte. Die vastlegging is onafhankelijk van enige taal; daarnaast kan de definitie ook als gewone tekst in meerdere talen worden gegeven. Wanneer een atoom verandert dat in definities van andere atomen wordt gebruikt, markeren we die definities voor herziening.

Elke opdeling, toewijzing en koppeling kan handmatig zonder model worden gemaakt, met dezelfde hulpmiddelen en hetzelfde resultaat op de kaart. Dat is bewerkelijk, maar geeft volledig inzicht in hoe iets ontstond. Het model stelt dezelfde stappen voor om het gemakkelijker te maken; bij elk element is zichtbaar of het handmatig of uit een modelvoorstel ontstond, en van welk model. De handmatige route behandelen we niet als noodmodus: we behouden haar in elke versie en toetsen in de proeven of de hele kwestie nog steeds langs die route kan worden doorlopen.

Bij elk molecuul en elk gebruik van een atoom leggen we de herkomst vast: uit welke tekst, welke versie en welke exacte plek daarin, in welke taal en in welke omgeving. Zo kun je altijd naar het origineel terugkeren en de zin in zijn context lezen. Dezelfde woorden in twee verschillende teksten behandelen we als twee afzonderlijke voorkomens, omdat ze in een andere omgeving iets anders kunnen betekenen; pas een bevestigde koppeling verbindt ze met hetzelfde atoom. We leggen ook vast wie de opdeling van de bijdrage maakte en wanneer, en als een model hielp, welk model en met welke instructieversie.

We onderscheiden drie lagen:

- **Bronbijdrage:** wat daadwerkelijk is gepubliceerd of voor analyse is aangeleverd.
- **Voorgestelde interpretatie:** voorgesteld door een model of persoon, met vermelding van de auteur en de mate van toetsing.
- **Betekenisbevestiging:** de auteur erkent dat een bepaalde versie van de uitwerking met de eigen bedoeling overeenkomt.

Een bevestiging zegt alleen dat de auteur de eigen gedachte in de opdeling herkent. Ze bewijst niet dat de auteur gelijk heeft, betekent niet dat anderen instemmen en is geen stem in een stemming. De auteur kan de opdeling aanpassen of de bijdrage als geheel laten staan, zonder opdeling.

Een lezer kan een bijdrage van iemand anders naar eigen inzicht opdelen zonder op de auteur te wachten. We tonen dit als de interpretatie van de lezer, met diens naam of pseudoniem. Als opdeling van de bijdrage van de auteur tonen we alleen de versie die de auteur heeft bevestigd. Stilte van de auteur betekent geen instemming.

Open annotatiestandaarden zoals het W3C Web Annotation Data Model, dat de koppeling van annotaties aan een bron en een fragment daarvan beschrijft, zijn een referentie voor overdraagbaarheid.[^web-annotation] Het is geen kant-en-klaar model voor alle relaties in Omniforum.

## 3. Van natuurlijke bijdrage naar gezamenlijke uitwerking

Een gedachte doorloopt in Omniforum opeenvolgende fasen. De eerste is de Ignis-fase, het eerste delen van een gedachte. De gedachte kan in Omniforum ontstaan: dan deelt de auteur haar in de Ignis-werkplaats (*Officina Ignis*) met hulp van digitale intelligentie op in moleculen en atomen, bevestigt dat de interpretatie de bedoeling weergeeft en publiceert bewust; dit hoofdstuk beschrijft dat verloop. Ze kan ook uit Suveria komen, waar de auteur haar in de eigen privéwerkplaats voor gedachten heeft uitgewerkt; dan wordt ze meteen gepubliceerd, zonder Ignis-werkplaats. In beide gevallen noemt het manifest het publicatiemoment de Ignis-ceremonie; daarna begint de Formatio-fase: de gemeenschap overweegt de gedachte, voegt argumenten, bronnen en bedenkingen toe en zoekt consensus. Een gezamenlijk vastgestelde uitkomst noemen we Consensus; als er geen instemming is, vormt ook een eerlijk beschreven geschil een resultaat van dit werk. Bij de gezamenlijke uitkomst vermelden we versie, reikwijdte, personen die deze bevestigden en afwijkende standpunten; stilte tellen we niet als instemming.

We praten op natuurlijke wijze. Het verloop in de Ignis-werkplaats begint met gewone tekst of een gekozen fragment, en de gebruiker bepaalt het doel: begrijpen, argumenten onderscheiden, een eigen antwoord voorbereiden of standpunten vergelijken. Handmatig een kaart maken blijft een mogelijkheid voor wie dat wil.

Digitale intelligentie stelt een opdeling voor en toont bij elk molecuul uit welk fragment van de bijdrage het is afgeleid. De auteur hoeft niet alles een voor een te controleren: het model moet aangeven waar het van de bedoeling kan zijn afgeweken of waar de bijdrage op meerdere manieren te interpreteren is. De auteur corrigeert die plaatsen en keurt het geheel goed. De hele opdeling kan alleen in één keer worden aanvaard als zichtbaar is wat precies wordt aanvaard en terugkeer naar de details mogelijk is. In de proeven toetsen we of goedkeuring niet meer tijd kost dan de bijdrage zelf opdelen.

Het model dat de opdeling voorstelt, heeft eigen gewoonten: het strijkt ongebruikelijke formuleringen glad en laat verschillende stemmen op elkaar lijken; een kant-en-klaar voorstel is gemakkelijk ongewijzigd te aanvaarden. Daarom is de route zonder modelhulp gelijkwaardig, en vergelijken we af en toe opdelingen die met en zonder modelhulp zijn gemaakt.

Voorbeeld: de bijdrage “Het is zinvol bomen in onze straat te planten, als we droogtebestendige soorten kiezen” bevat twee moleculen die door een voorwaarde zijn verbonden. Het eerste, “het is zinvol bomen in onze straat te planten”, verbindt de atomen “boom” en “onze straat”. Het tweede, “we kiezen droogtebestendige soorten”, verbindt de atomen “soort” en “droogte” met de binding “bestand tegen”. De bijdrage mag niet worden teruggebracht tot het onvoorwaardelijke “Het is zinvol bomen in onze straat te planten”, want de voorwaarde blijft deel van de betekenis. Als het model toevoegt dat de auteur droogte als een lokaal probleem beschouwt, markeren we dat als een conclusie van het model, niet als woorden van de auteur.

We delen niet alles meteen op. We starten een opdeling wanneer die bij een concrete taak helpt en alleen zo diep als nodig. Het eerste voorstel kan langere woordgroepen laten staan, bijvoorbeeld “droogtebestendige soorten”; de auteur of lezer deelt ze verder op waar de betekenis van één begrip afhangt of dat begrip omstreden kan zijn. Hoe minder onnodige opdeling, hoe lager de rekenkosten, hoe minder lezerswerk en hoe minder onjuiste verbindingen.

We overwegen ook een tweede, vrijwillige ceremonie: een moment waarop we benoemen waar de grens ligt van wat we vandaag kunnen onderbouwen en bewust antwoorden op een nieuwe vraag gaan zoeken. Mogelijke verklaringen markeren we dan als hypothesen. We noemen haar Terra Incognita, zoals vroegere cartografen onverkend land op kaarten aanduidden. De vorm ervan moeten we nog bepalen.

## 4. Hulp bij begrip waar mensen al praten

Wanneer we een film bekijken of een artikel lezen, zijn we vandaag vooral ontvangers. Hooguit kunnen we eronder een reactie plaatsen die gemakkelijk tussen andere verdwijnt. We willen dat je bij een concreet tekstfragment of een concreet moment in een opname kunt zeggen: hiermee ben ik het niet eens, ik heb er een argument of bron bij. Zo'n opmerking moet terechtkomen waar ze kan worden opgemerkt en overwogen: op de kwestiekaart in Omniforum, en als de auteur of de dienst onze toevoeging gebruikt, ook bij hen. Dan wordt de ontvanger een deelnemer.

Omniforum moet een plek worden waar verspreide gesprekken één geheel vormen: gedachten uit verschillende bijdragen, hun bronnen, argumenten en onderlinge verbanden komen op gezamenlijke kwestiekaarten. Mensen praten echter op veel plaatsen tegelijk: op sociale media, forums, onder artikelen, op discussielijsten en elders. We willen hen niet allemaal naar één dienst overbrengen. We willen dat hulp bij wederzijds begrip overal beschikbaar is waar mensen overeenstemming willen zoeken en dat het werk van Omniforum ook daar kan dienen.

Die hulp werkt in twee richtingen. Van het gesprek naar Omniforum: een auteur kan de eigen bijdrage in moleculen en atomen opdelen, toetsen of de door het model voorgestelde interpretatie de bedoeling weergeeft en haar bewust aan de gezamenlijke kaart toevoegen; een lezer kan een interpretatie van een bijdrage van iemand anders maken, gemarkeerd als lezersinterpretatie en aan de bron gekoppeld. Van Omniforum naar het gesprek: op verzoek van de gebruiker kan de toevoeging tonen dat een kwestie al besproken is, welke argumenten en bronnen eerder naar voren kwamen en waar het meningsverschil begint, zodat het geschil niet opnieuw hoeft te beginnen. Daarvoor gebruikt zij Omnium (Latijn voor “van allen”), de open databank van het openbare werk van Omniforum, via OmniAPI, een gedocumenteerde interface voor andere applicaties.

We plannen twee routes. De beheerder van een dienst kan een toevoeging inbouwen, bijvoorbeeld een knop naast het bijdrageveld of een ingebedde module; of en in welke mate die dat doet, hangt uitsluitend van diens beslissing af. Waar een dienst zo'n toevoeging mist, moet een open browserextensie werken. De extensie helpt alleen degene die haar heeft geïnstalleerd, werkt met wat die persoon ziet en kiest, en verandert de dienst of wat andere gebruikers ervan zien niet. Als de gebruiker het resultaat naar het gesprek in de dienst wil overbrengen, doet die dat zelf volgens de regels van die dienst. Bestaande annotatiehulpmiddelen zoals Hypothesis tonen dat werken via een extensie en integratie met een website mogelijk is.[^hypothesis] De open W3C-annotatiestandaard uit hoofdstuk 2 laat zowel een tekstfragment als een tijdsinterval in een opname aanwijzen.[^web-annotation] De opdeling in moleculen en atomen en de bevestiging van bedoelingen blijven onze afzonderlijke ontwerptaak.

Voorgestelde werking van de toevoeging:

1. De gebruiker kiest tekst en ziet welke omvang wordt gelezen, door welk model en waar.
2. Die ontvangt een privévoorstel voor een uitwerking, dat kan worden aangepast of afgewezen.
3. Die kan het resultaat kopiëren, privé bewaren of publicatie in Omniforum voorbereiden.
4. Vóór publicatie ziet die de bron, het auteurschap van de uitwerking, de rechten op het materiaal, de zichtbaarheid en eventuele gegevens over anderen.
5. Die beslist afzonderlijk over deelname aan de onderzoeksverzameling en afzonderlijk over gebruik voor modeltraining.

Een toevoeging inbouwen door de beheerder van een dienst vervangt de beslissing van de gebruiker over het versturen van inhoud niet. De extensie vraagt zo beperkt mogelijke bevoegdheden en verstuurt niet op de achtergrond de browsergeschiedenis, een hele mailbox of inhoud van naastliggende gesprekken; standaard verwerkt zij alleen het gekozen materiaal. Ook zoeken naar eerdere gesprekken over een kwestie start de gebruiker zelf. Bijdragen uit privégesprekken gaan ook over anderen; daarom moet de toevoeging daar vóór elke overdracht buiten zo'n gesprek duidelijk aan herinneren. Een lokaal model kan een optie zijn als kwaliteit en hardwarevereisten dat toelaten.

Omniforum moet een gemeenschapsproject zijn: het werk ervan ontstaat uit wat mensen zelf inbrengen. We plannen niet automatisch bijdragen van internet te verzamelen om ze zonder medeweten van de auteurs in moleculen en atomen op te delen, of daaruit profielen van mensen te bouwen. Dat tekst op internet beschikbaar is, bepaalt niet het recht op verder delen, profilering of modeltraining ermee. Automatische uitwerking van bijdragen uit een andere dienst zouden we alleen overwegen als die dienst dat toestaat en elke betrokken auteur vooraf heeft ingestemd. Iedereen kan wel een openbaar document of een openbare bijdrage inbrengen en met verwijzing naar de bron bespreken, binnen een passende omvang en zonder de auteur goedkeuring van de uitwerking toe te schrijven.

## 5. Kwesties, hun kaarten en het verhaal van een idee

Uit moleculen ontstaan grotere gehelen. Moleculen worden verbonden door relaties: onderbouwing, bedenking, voorwaarde, voorbeeld en verwachte consequentie. Een reeks moleculen waarin premissen tot een conclusie leiden, noemen we een keten; bij elke overgang leggen we vast op welke regel die steunt, welke aannamen die gebruikt en waar de hiaten zijn. Een kwestiekaart zet ketens van verschillende mensen naast elkaar, ook tegenstrijdige. Bij de bomen in onze straat kan één keten van schaduw en verkoeling tijdens hitte leiden tot de conclusie dat het zinvol is ze te planten, en een andere van de kosten van water geven en wortels onder het trottoir tot de conclusie dat struiken beter zijn. Wanneer hetzelfde woord voor gesprekspartners iets anders betekent, leggen we dat vast als afzonderlijke atomen met hetzelfde label; zo is de bron van het misverstand meteen zichtbaar. Elke relatie kan een nog te toetsen voorstel zijn; overeenkomst tussen woorden helpt verbindingen te zoeken, maar bewijst niet dat twee gedachten hetzelfde betekenen of dat de ene uit de andere volgt.

De kaart laat snel zien waarover het gesprek gaat en maakt het altijd mogelijk de oorspronkelijke bijdrage te bereiken. De samenvatting ervan, de synthese, toont hoe het materiaal is gekozen, behoudt belangrijke minderheidsstandpunten en wijst aan welke gegevens ontbreken. Ze hoeft een geschil niet terug te brengen tot één zin die iedereen onderschrijft: een eerlijk beschreven geschil is een even waardevolle gespreksopbrengst als een gezamenlijke oplossing.

De kwestiekaart opent rustig: eerst één hoofdconclusie met een korte beschrijving van de sterkte ervan, met daaronder enkele onderbouwingsroutes om uit te kiezen. Je kunt de route openen die bij je twijfel past, teruggaan of stoppen; de rest van de kaart blijft binnen bereik.

Bij een conclusie tonen we afzonderlijk hoe sterk en onafhankelijk het bewijs is, hoe goed de conclusie zelf is onderbouwd en hoe breed ermee is ingestemd. Volledige instemming van deelnemers op basis van één niet-getoetst verslag levert nog steeds een zwakke conclusie op. De schaal voor deze beoordelingen moeten we nog ontwikkelen en in de benchmark toetsen; bij goed vastgestelde feiten voegen we geen schijnonzekerheid toe.

Het manifest (punt 5.1) verdeelt gezamenlijke reflectie in feiten, waarden en hypothesen. In Omniforum komt dit overeen met de markering van het molecuul: gaat het over iets toetsbaars, een behoefte of waarde, of een hypothese? De ideeënkaart vat deze markeringen samen in haar status (werkt, ontwerp, hypothese, visie).

Uit de kwestiekaart kan een verhaal over een idee ontstaan: een toegankelijke gids die de lezer stap voor stap leidt langs de vraag, wat al gezamenlijk is vastgesteld, waar verschillen bestaan, waarop ze steunen en wat de beoordeling zou kunnen veranderen. Een goed verhaal biedt een afrondingsmoment: duidelijk is wat vaststaat en waar nog onenigheid bestaat. Wanneer een nieuwe bron verschijnt, een belangrijke voorwaarde verandert of een fout aan het licht komt, kan het gesprek duidelijk opnieuw worden geopend.

Elke wijziging blijft in de geschiedenis. Het samenvoegen, opdelen en terugtrekken van moleculen en atomen behoudt verwijzingen en eerdere versies, zodat te reconstrueren is hoe de huidige kaart ontstond. Wanneer een bron verandert, markeren we daarop gebaseerde uitwerkingen als te herzien in plaats van hun betekenis stilzwijgend te veranderen.

Wanneer meerdere publicaties hetzelfde oorspronkelijke bericht herhalen, markeren we dat; als de herkomst niet vast te stellen is, schrijven we dat die onbekend is. Een broncorrectie wijst aan welke uitwerkingen opnieuw moeten worden getoetst; ze maakt niet automatisch hele conclusies of afwijkende interpretaties ongeldig.

### 5.1. De kwestie als terugkeerpunt naar een vraag

Een kwestie is een vraag of onderwerp waarnaar iemand wil terugkeren om iets te begrijpen, te vergelijken of samen te doen. Een molecuul blijft één gedachte, terwijl een kwestie veel moleculen, ketens, bronnen en documenten rond één behoefte samenbrengt. Een kwestie kan een publieke vraag zijn, zoals over straatbomen, maar ook een persoonlijke, zoals hoe je je op het volgende bankgesprek voorbereidt: documenten, eerdere antwoorden en nieuwe twijfels kunnen eraan worden toegevoegd.

Een vaste link naar de kwestie leidt naar alles wat ermee samenhangt: de vraag, context, bronnen, argumenten, huidige stand van kennis en wijzigingsgeschiedenis. Bij elk onderwerp geven we aan of het om een gebeurtenis, vermoeden, waardenkeuze of plan gaat, op welke tijd en omstandigheden het betrekking heeft en waarop de beoordeling steunt. Een stemming kan een besluit of standpunten van deelnemers tonen, maar bronnen en toetsing bepalen de waarheid van beweringen, niet het aantal stemmen.

Een vraag vastleggen is nog geen besluit tot handelen. Wanneer iemand een taak op zich neemt, bepalen we afzonderlijk wie verantwoordelijk is, wat de volgende stap is en wat we verwachten. Uitstel of afwijzing laat een onderbouwing en een terugweg naar het onderwerp achter. De deelnemer kiest zelf wie de eigen kwestie ziet: privéwerk in Suveria blijft gescheiden van materiaal dat bewust in Omniforum wordt gedeeld. Een privékwestie wordt in Suveria behandeld; pas wanneer de auteur haar met een groep of publiek deelt, komt ze in Omniforum. Een gezamenlijk kwestieregister is een richting die we in een afzonderlijk ontwerp en een proef zullen toetsen.

### 5.2. Ideeënkaart: van toekomstbeeld naar eerste proef

Gedurfde visies zijn gemakkelijk af te doen als onrealistisch, voorzichtige plannen als doelloos. De ideeënkaart verbindt beide: zij toont waar we naartoe willen en wat de eerstvolgende stap is. Zij geeft de status van het idee (“werkt”, “ontwerp”, “hypothese” of “visie”) en beantwoordt acht vragen:

1. **Wat is het?** Definitie, begripsgrenzen en hoe het verwachte resultaat te herkennen is.
2. **Waartoe?** Wiens behoeften het vervult, hoe het waardigheid beschermt en hoe een gewone dag van een gebruiker eruitziet.
3. **Waarom?** Het probleem in de huidige wereld, beschreven met feiten en bronnen.
4. **Hoe en waarmee?** Het mechanisme, bestaande middelen die bruikbaar zijn in plaats van opnieuw te bouwen, en de eerstvolgende stap.
5. **Wat zou moeten veranderen?** Technische, juridische en economische voorwaarden en overtuigingen: welke we vandaag algemeen aannemen en welke nodig zouden zijn.
6. **Welke balans en welke andere wegen?** Wie voordeel heeft, wie de kosten en overgangsrisico's draagt en welke zinvolle alternatieven bestaan.
7. **Welke proef?** Wat we eerst toetsen, met mensen die voordeel hebben, mensen die kosten dragen en mensen bij wie de oplossing niet past, en welk resultaat ons van mening zou doen veranderen.
8. **Is iets soortgelijks eerder gebeurd?** Veranderingen die ooit onmogelijk leken, met wat ze mogelijk maakte en de verschillen met onze situatie. Een vergelijkbaar voorbeeld toont dat zo'n weg mogelijk is, maar bewijst niet dat het ons lukt.

De kaart is geen enkel molecuul, maar een weergave van veel verbonden begrippen, beweringen, bronnen, voorwaarden en proeven. Kaarten kunnen tot een langere weg worden verbonden; dan tonen we gezamenlijke middelen en afhankelijkheden en toetsen het gekozen traject als geheel, omdat bevestiging van afzonderlijke delen nog niet de hele weg bevestigt. De vragen over doel, werkwijze en noodzakelijke veranderingen komen overeen met de drie criteria van Erik Olin Wrights “reële utopieën”: of de oplossing wenselijk is, kan werken en bereikbaar is.[^wright] De kaartgeschiedenis toont hoe de brug tussen visie en werkelijkheid steeds meer overspanningen kreeg. De ideeën uit het stichtingsmanifest moeten de eerste kaarten worden.

### 5.3. Van kwestie naar initiatief

Wanneer het gesprek over een kwestie tot een gezamenlijk inzicht leidt in wat zinvol is om te doen, kan daarop een initiatief worden gebaseerd: een voorstel voor een concrete handeling. Een initiatief komt voort uit een kwestiekaart en een ideeënkaart en behoudt dus links naar de moleculen, ketens en bronnen waarop het steunt. De kern is een duidelijk beschreven doel, voorwaarden, de voorgestelde handeling en de manier om te toetsen of die het verwachte effect opleverde. Voordat het wordt voorgelegd voor een besluit over gezamenlijk geld, heeft het de groene route uit punt 5.3 van het manifest nodig: een feitelijke basis en instemming van de gemeenschap over de onderliggende waarden.

Een initiatief doorloopt afzonderlijke besluiten: eerst gesprek over het doel en mogelijke opties, dan een besluit of deze versie verder werk verdient, vervolgens een kostenraming en haalbaarheidsbeoordeling en ten slotte een besluit over uitvoering en financiering. Instemmen met het doel bepaalt nog niet de kosten, uitvoerders of termijn. Een wezenlijke wijziging van doel, omvang of budget maakt een nieuwe initiatiefversie en herhaalt de besluiten waarop ze invloed heeft. Tot de bindende stemming neemt het bestuur deze besluiten na raadplegingen, in de wendbare fase beschreven in hoofdstuk 8.

Een initiatief kan op twee manieren worden gefinancierd. De stichting kan het uit het gezamenlijke budget betalen, volgens de [whitepaper over de regels van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) en altijd met voorrang voor Pijler I. Het kan ook voor steun van donateurs worden opengesteld: een persoon of bedrijf dat het initiatief gerealiseerd wil zien, dekt de volledige kosten met een doelgebonden bijdrage. De bijdrage geeft geen extra stemmen of invloed op besluiten van de stichting. In beide gevallen voert de stichting het initiatief uit en is zij verantwoordelijk; financiering van projecten van personen en organisaties buiten de stichting plannen we niet.

Een initiatief dat tot uitvoering is aangenomen heeft verantwoordelijke uitvoerders, een budget, termijn en acceptatiecriteria. Na afloop publiceren we de werkelijke kosten, het resultaat en de lessen, ook als de proef mislukte.

### 5.4. Terugkerende vragen en een gezamenlijk standpunt

Personen, teams en instellingen krijgen vaak op veel plaatsen tegelijk dezelfde vragen en verwijten. Het ontworpen dashboard laat die één keer geordend beantwoorden: het verbindt het door de auteur goedgekeurde standpunt met de vragen, argumenten en bronnen waarop het betrekking heeft. De weergave toont vooral de inhoud en het nieuwe in de verwijten, want herhaling bewijst niet het gewicht van een verwijt.

De toevoeging uit hoofdstuk 4 kan voorstellen een reactie aan zo'n antwoord te koppelen. Automatische koppeling wordt duidelijk gemarkeerd en is aanpasbaar; de auteur van de reactie ziet waarmee die is verbonden en kan melden: “mijn opmerking gaat over iets anders”. Een nieuw argument krijgt een eigen plek, ook als het op een eerder lijkt. Dat de auteur antwoordde, betekent nog niet dat het antwoord de gesprekspartners overtuigde.

Het dashboard toont alleen het door de auteur bevestigde standpunt: een door het model voorbereid antwoord moet worden goedgekeurd voordat het de auteur gaat vertegenwoordigen. Wie het gesprek volgt, kan voor een melding bij een nieuw antwoord kiezen. We willen op de stichtingswebsite een voorbeeld hiervan tonen, met een bijdrage van jaren geleden en een latere meningsverandering.

### 5.5. Levende documenten en openbare beoordeling

Dezelfde hulpmiddelen willen we voor onze eigen stichtingsdocumenten gebruiken, zoals het manifest en de whitepapers. Ze moeten helpen herhaalde opmerkingen te groeperen met behoud van verschillen, context en ervaringen van de auteurs. Elke bedenking verbinden we met een concreet tekstfragment, zodat het antwoord te toetsen is, een nieuw argument kan worden toegevoegd en de oorsprong van een correctie kan worden gevolgd. Zo kan zelfs een grote golf kritiek in concrete verbeteringen veranderen en de auteurs niet overweldigen.

De actuele documentversie geeft het huidige standpunt van de auteurs weer. De geschiedenis behoudt eerdere formuleringen, redenen voor wijzigingen en aangegane verplichtingen, zodat handelingen kunnen worden beoordeeld aan de hand van wat destijds werd verklaard. Een nieuwe redactie maakt foutcorrectie mogelijk, maar neemt de verantwoordelijkheid voor eerdere besluiten niet weg.

We beginnen bij onze eigen website. Bij het manifest en de whitepapers op novusignis.org kun je een fragment markeren en met één klik een e-mail met een opmerking aan ons voorbereiden, waarin het citaat en de link naar die plek al staan. Dat is een eenvoudige eerste stap: het bericht gaat alleen naar de stichting en levert geen openbaar gesprek op. Uiteindelijk moeten opmerkingen over onze documenten naar Omniforum gaan, waar anderen ze kunnen zien en bespreken. Opmerkingen die tot veranderingen leiden, vermelden we in de documentgeschiedenis.

### 5.6. Persoonlijke Canon in het gesprek over waarden

De Persoonlijke Canon is een verzameling beginselen die iemand als eigen beschouwt. Hij ontstaat in de privéruimte van Suveria; alleen bewust gedeelde beginselen komen in Omniforum. Een beginsel als eigen beginsel aanvaarden noemen we Principium. Dat kan in elke fase uit hoofdstuk 3: bij een net gedeelde gedachte (Ignis), tijdens overweging door de gemeenschap (Formatio) of na een gezamenlijk vastgestelde uitkomst (Consensus). Principium heeft ook een plaats in de canon wanneer het tegenover de meerderheid een afwijkend standpunt blijft.

Canons kunnen groter of kleiner zijn, in elkaar passen en gedeeltelijk overlappen. Naast een persoonlijke canon kan er een gemeenschapscanon of een beschrijving van beginselen uit een bepaalde traditie zijn; een vergelijking toont waar ze samenkomen en waar instemming ontbreekt. Als uitgangspunt aanvaarde beginselen onderscheiden we van conclusies waarbij de premissen en redeneringsketen zichtbaar zijn. Ontbrekende onderbouwing of een omstreden overgang ontkracht het beginsel niet, maar wijst een plek voor verdere reflectie aan. Feiten waarop een beginsel steunt, komen uit de kaart en haar bronnen; opname in de canon bepaalt hun waarheid niet.

De canon dient niet om mensen te beoordelen. Hij kan wel een beschrijvend uitwerkingsniveau hebben: beginnend (met minstens één bewust aanvaard Principium), beschreven (duidelijk is wat precies wordt aanvaard en wat nog niet is beslist), verankerd (de beginselen zijn met een kwestiekaart verbonden en hun herkomst is zichtbaar) of geanalyseerd (onderbouwingen, tegenargumenten en spanningen tussen beginselen zijn onderzocht). Afzonderlijk tonen we in hoeverre er over de beginselen een gezamenlijke uitkomst bestaat. Een bepaalde canonversie kan volgens een openbare voorwaardenlijst als publiek volwassen worden gemarkeerd: wanneer die geanalyseerd is, de beginselen gezamenlijk zijn vastgesteld en hun onderlinge consistentie is getoetst; de status blijft herzienbaar. Bij de markering vermelden we de canonversie, de gemeenschap die deze beoordeelde, datum en omvang van de instemming. Het canonniveau helpt plekken voor verdere reflectie te vinden, maar beoordeelt de auteur niet en beïnvloedt niet het recht om beginselen te aanvaarden, aan het gesprek deel te nemen of te stemmen.

## 6. Een nieuw medium voor uitleg en gesprek

Zoals YouTube youtubers en podcasts podcasters voortbrachten, kan Omniforum een nieuwe groep makers voortbrengen. Hoe zij zullen heten, bepalen ze vermoedelijk zelf; het zijn mensen die niet alleen over de wereld vertellen, maar kijkers stap voor stap door een kwestie leiden, van bronnen via argumenten tot waar het geschil begint. Hun werk eindigt niet bij publicatie. Elke stap van zo'n uitleg is met moleculen en bronnen verbonden, zodat de ontvanger overal kan stoppen, toetsen waarop iets berust en aan het gesprek deelnemen.

Dit medium is van nature een gesprek. Een antwoord komt niet onderaan een lange reactielijst, maar precies op de plek waarop het betrekking heeft: bij een concreet molecuul, een overgang in een keten of een bron. Rond zo'n plek kan een microdebat ontstaan: een korte, geordende argumentenwisseling die met een duidelijke toestand eindigt: vastgesteld, omstreden of gegevens ontbreken. De maker kan antwoorden, de uitleg verbeteren of eerlijk aangeven waar die het oneens is; de kijker ziet het verhaal samen met de antwoorden bij elke stap. Iedereen kan ook toetsen hoe eigen opvattingen zich tot andermans argumenten verhouden: eerst privé in Suveria en daarna, desgewenst, publiek.

Zulke uitleg kan verschillende vormen aannemen. Een redactioneel kanaal kan een leesroute door een verdrag, wetsontwerp, overeenkomst of openbare bijdrage voorbereiden en de argumenten en mogelijke gevolgen tonen. Uit een geordende kwestiekaart kunnen toegankelijke geanimeerde verhalen met een vertelstem ontstaan. Omdat de basis bestaat uit verbonden moleculen en atomen en niet uit kant-en-klare opnamen, kan het verhaal met nieuw bewijs worden bijgewerkt en naar andere talen worden vertaald; de vertaalgetrouwheid willen we samen toetsen, en elk verhaalfragment leidt naar de eigen bron. Een lezer kan ook meerdere uitwerkingen van hetzelfde materiaal vergelijken. De gemeenschap zal volgens punt 6.3 van het manifest beslissen wanneer geanimeerde verhalen worden ontwikkeld.

Goede uitleg onderscheidt wat in een document staat van de interpretatie ervan, de aannamen van een prognose en de beoordeling. Bij juridische documenten vermeldt zij de tekststatus en datum, want uitleg wordt door publicatie geen bindende rechtsuitleg, ook niet als die heel populair is. Wanneer digitale intelligentie mogelijke gevolgen suggereert, leidt elke suggestie naar een onderbouwing en moet die door een persoon worden getoetst.

Dit medium heeft enkele eenvoudige regels: bronnen zijn altijd zichtbaar, correcties zijn gemakkelijk, iedereen heeft recht op antwoord, belangenconflicten worden gemarkeerd en verschillende uitwerkingen van dezelfde kwestie zijn vergelijkbaar. We waarderen niet alleen de auteurs van de zichtbaarste verhalen, maar ook mensen die verbindingen tussen gedachten, vertalingen en toegankelijkheid verbeteren of een weggelaten perspectief terugbrengen.

Het bereik van een maker en steun van kijkers bewijzen niet dat die gelijk heeft. De volgorde waarin we inhoud tonen heeft openbare regels en kan worden veranderd. We willen verschillende volgordes proberen: chronologisch, volgens vragen, volgens gedocumenteerde bijdrage, dus wat een bericht aan de kaart toevoegt en waarop het steunt in plaats van het aantal berichten van de auteur, en volgens waardering in verschillende opiniegroepen. Bij die laatste tonen we een argument hoger wanneer mensen het aanvaarden die bij andere kwesties verschillend oordelen. Het systeem berekent opiniegroepen alleen uit de beoordelingen: niemand kiest of benoemt ze, niemand behoort ertoe en niemand beheert ze. Zo zullen duizend accounts die hetzelfde beoordelen niets omhoog brengen wat niemand daarbuiten erkent. De werking van deze volgorde is tot nu toe bij honderden en duizenden deelnemers onderzocht (Polis, Community Notes); daarom proberen we haar wanneer een kwestie zoveel beoordelingen verzamelt. Bijdragen uit het open postvak, ingebracht zonder account en zonder dat iemand ervoor instaat, tonen we in een afzonderlijke laag die iedereen kan kiezen, en in elke volgorde na bijdragen uit een account of waarvoor iemand instaat (punt 8.1). Meerdere volgordes naast elkaar moeten voorkomen dat de hele ruimte van één populariteitsranglijst afhangt. We willen dat bekendheid volgt op wat een kwestie verheldert, niet op wat emoties het sterkst raakt.

Op de voorgrond tonen we de inhoud en bron met de datum ervan. We houden geen openbare bijdragecijfers of ranglijsten van personen bij, want die moedigen wedijver en het overspoelen van de kaart aan, ook door bots; de geschiedenis van toevoegingen en wijzigingen blijft beschikbaar. Bij een nieuwe gedachte is te volgen hoe ze in samenwerking tussen persoon en model ontstond, voor zover de auteur dat wil tonen.

## 7. Privacy, citaten en correcties

Elke gedachte kan zich op een van drie plaatsen bevinden: in de privéruimte van Suveria, in een zelfgekozen groep of publiek in Omniforum. Een zelfgekozen groep bepaalt wie het materiaal ziet; het is geen opiniegroep uit hoofdstuk 6. Elke plek heeft eigen bevoegdheden; een gedachte verder overbrengen, bijvoorbeeld van Suveria naar Omniforum, vereist altijd uitdrukkelijke bevestiging. Gegevens van anderen beperken we tot wat voor de kwestie werkelijk nodig is.

Lezen vereist geen account, en ook zonder account kun je aan het gesprek bijdragen (punt 8.1). Wie met een account publiceert, kan een vast pseudoniem gebruiken. De auteur is verantwoordelijk voor de publicatie-inhoud; bij een bijdrage waarvoor iemand instaat is ook de inbrenger verantwoordelijk; de verplichtingen van de stichting als beheerder bij meldingen zullen we vóór de start beschrijven.

Oorspronkelijke bijdragen, citaten, opmerkingen en modeluitwerkingen kunnen verschillende gebruiksvoorwaarden hebben. Daarom leggen we bij elk materiaal vast waar het gebruiksrecht vandaan komt en welke beperkingen het heeft, in plaats van één schijnbaar eenvoudige licentie op het geheel te plakken. Andere zichtbaarheid, bijvoorbeeld van privé naar openbaar, vervangt de controle op rechten op het materiaal niet.

Mensen hebben ook recht op privacy wanneer iemand anders hen citeert. Als iemand een bijdrage zonder openbare bron aan iemand toeschrijft, bijvoorbeeld uit een privégesprek, kan de genoemde auteur dit melden. Iedereen kan het ontbreken van een openbare bron melden zonder de eigen identiteit te onthullen. Tot opheldering is zo'n bijdrage niet publiek zichtbaar. Als ze verzonnen blijkt of zonder toestemming van die persoon uit een privégesprek komt, beperken we de toegang. Bevestiging dat de melder werkelijk de betrokken persoon is, vragen we pas als die de toegeschreven woorden wil verbeteren, zodat niemand andermans woorden kan aanpassen.

Voor bijdragen met een openbare bron, zoals een artikel of een oude opname, ligt dit anders. Het origineel blijft, omdat men voor openbare woorden verantwoordelijk is en die besproken mogen worden. De auteur kan wel een correctie of het huidige standpunt toevoegen; de lezer ziet beide versies naast elkaar: wat iemand toen zei en nu denkt. Op verzoek van de lezer kan de toevoeging uit hoofdstuk 4 zo'n actueel standpunt ook bij een citaat in een artikel buiten Omniforum tonen. Het recht om van mening te veranderen wist de geschiedenis niet, maar laat haar aanvullen.

Het model kan een kwestie openlijk anders beoordelen dan het gezamenlijke standpunt. Het toont dan de grond voor het verschil en toetst of zo'n argument al op de kaart staat. Zo niet, dan stelt het een bericht voor, gemarkeerd als nog te toetsen modelvoorstel; noch publicatie ervan, noch vergelijkbare bijdragen van andere modellen vormen bewijs of instemming van de gemeenschap.

Wanneer iemand eigen materiaal terugtrekt, verwijderen we het of beperken we de toegang in systemen waarover we controle hebben, en markeren we daarop gebaseerde uitwerkingen. We beloven echter niet dat het overal verdwijnt: openbare kopieën, verspreide datasets en al getrainde modellen vereisen afzonderlijke bespreking. Juridische en technische regels bepalen we voordat we materiaal verzamelen. Een pseudoniem of cryptografische hash maakt gegevens op zichzelf niet anoniem.[^rodo-2026]

### 7.1. Privénotitieboek in Suveria en bewuste publicatie

Privémateriaal bewaren we volgens de [Suveria-whitepaper](whitepaper-suveria.md): voornamelijk op de apparaten van de gebruiker, in versleutelde containers, met een optionele versleutelde serverkopie. Alleen wat iemand bewust kiest, komt in Omniforum. Een gedachte die in de privéwerkplaats van Suveria is uitgewerkt, wordt meteen gepubliceerd, zonder de Ignis-werkplaats uit hoofdstuk 3; het publicatiemoment noemt het manifest de Ignis-ceremonie. Na publicatie gelden de regels van de openbare ruimte of de gekozen groep; het privé bewaren van het origineel geeft geen controle over kopieën die mogelijk al zijn gemaakt.

### 7.2. Werk meenemen en OmniAPI

We willen Omniforum als digitaal publiek goed ontwikkelen: met open broncode, documentatie en gegevensformaten, met de standaard van de Digital Public Goods Alliance voor ogen.[^dpga] Via OmniAPI kunnen andere programma's gekozen materialen lezen en uitwisselen, maar alleen met toestemming van de mensen aan wie die toebehoren. Openbare interfacedocumentatie opent geen toegang tot privégegevens.

Iedereen kan het eigen werk naar een ander hulpmiddel meenemen. Het overdrachtspakket bevat de oorspronkelijke bijdragen met hun versies, aangewezen fragmenten, moleculen, atomen met hun labels en onderlinge relaties, auteurschap, bronnen, informatie over door de auteur bevestigde interpretaties en gebruiksvoorwaarden. Dankzij identificatiecodes en wijzigingsgeschiedenis zijn dezelfde elementen na import herkenbaar; een ander hulpmiddel moet de oorspronkelijke bijdrage naast het daaruit afgeleide molecuul, de bron en de bevestigingsstatus kunnen tonen. Vastgelegde gebruiksvoorwaarden zeggen wat mag, maar kunnen een externe ontvanger niet tot naleving dwingen. Privé-export, publicatie, beschikbaarstelling voor onderzoek en beschikbaarstelling voor modeltraining zijn vier afzonderlijke beslissingen.

### 7.3. Bronnen en bijlagen in het openbare gesprek

Grote opnamen hoeven niet in Omniforum te worden opgeslagen. De kwestiekaart en bronbeschrijvingen bewaren we afzonderlijk; de film of opname kan bij de aanbieder blijven. De verwijzing bewaart dan het adres, de auteur, toegangsdatum en het relevante opnamefragment; daarbij is duidelijk zichtbaar dat we afhankelijk zijn van het behoud van het materiaal door de aanbieder en diens regels.

Materiaal dat we mogen opslaan, kunnen we in het benodigde fragment bewaren, als bronkopie of als lichte afbeelding met een tekstversie. Bij elk leggen we herkomst, gebruiksgrond, versie en cryptografische hash vast: een soort digitale vingerafdruk van het bestand waarmee wijzigingen te detecteren zijn. De hash bevestigt alleen dat het bestand hetzelfde is, niet dat de inhoud betrouwbaar is. Als de bron verandert of verdwijnt, is dit bij de daarop gebaseerde beweringen zichtbaar.

We zullen formaten, limieten en bewaartermijnen kiezen die bruikbaar, toegankelijk, verenigbaar met materiaalrechten en betaalbaar zijn. Vóór publicatie kan iedereen toetsen welke kopieën ontstaan en hoe we correcties en verwijderingsverzoeken behandelen. Deze regels betreffen het openbare werk en staan los van de versleutelde privécontainers in Suveria. Vóór de start zullen we met respect voor het auteursrecht beschrijven onder welke voorwaarden we bronkopieën bewaren en fragmenten via OmniAPI met andere applicaties delen.

### 7.4. Misbruik en onrechtmatige inhoud

Een gesprek dat voor iedereen openstaat vereist openbare regels. In de eerste periode zal Omniforum op uitnodiging toegankelijk zijn, en elke uitnodiging zal een zichtbare auteur hebben. Niemand keurt bijdragen vóór publicatie goed. Moderatie gebeurt na publicatie volgens een korte openbare lijst van redenen: spam, intimidatie, identiteitsmisbruik, georganiseerde vervorming van kaarten, gegevens van derden zonder hun toestemming en onrechtmatige inhoud. De regels voor moderatie en misbruikbeperking publiceren we vóór de eerste kwestie, niet pas bij het eerste geschil. Zolang de moderatoren vrijwilligers zijn, is hun lijst openbaar.

Iedereen zal onrechtmatige inhoud kunnen melden. Elke beperking, zoals verbergen of verwijderen, heeft een beslisser, onderbouwing en beroepsroute volgens de Europese digitaledienstenverordening. De onderbouwing wordt vastgelegd en is zichtbaar voor de auteur van de bijdrage en in een openbaar logboek; het beroep wordt beoordeeld door iemand die niet bij de kwestie betrokken is en niet degene is die de beperking oplegde. Automatische detectie mag alleen verdachte inhoud melden; een persoon neemt het besluit. Onrechtmatige inhoud verbergen we ook in de versiegeschiedenis, met behoud van een openbaar spoor dat en waarom ze verborgen is.

Vóór de openbare lancering van de diensten zullen we de verplichtingen van de beheerder toetsen en vervullen: een gegevensbeschermingseffectbeoordeling, meldprocedure en contactpunt volgens de digitaledienstenverordening, melden dat men met een systeem praat en modelinhoud markeren volgens de verordening artificiële intelligentie, voorwaarden met herroepingsrecht en btw-afrekening. We publiceren de resultaten in het besluitenlogboek.

## 8. Gezamenlijke besluiten en stemmingen

Dit hoofdstuk gaat over gezamenlijke besluitvorming en het bouwen van een betrouwbare stemming. Het is een van de moeilijkste onderdelen van het hele project; daarom schrijven we openlijk wat binnen bereik lijkt en waaraan we lang zullen moeten werken.

Sommige zaken zijn vanaf het begin binnen bereik: open gesprek voor iedereen, raadplegingen zonder verificatie van deelnemers, openbare regels die vóór een stemming worden aangekondigd en een besluitenlogboek met onderbouwingen. Moeilijker zijn drie zaken die elkaar beperken. Ten eerste moet elke stemgerechtigde precies één stem hebben, maar daarvoor willen we geen biometrische gegevens verzamelen of een centrale identiteitsdatabank maken. Ten tweede moet de keuze geheim blijven, terwijl iedereen moet kunnen toetsen dat de eigen stem is geteld, zonder een bewijs waarmee iemand anders de keuze kan achterhalen. Ten derde moet stemmen beschikbaar zijn voor mensen overal ter wereld, ook zonder een gemakkelijk bruikbaar document, terwijl elke extra toegangsroute ook een weg voor misbruik opent. Daarbij komen druk en het kopen van stemmen en de vraag vanaf wanneer een uitkomst de stichting werkelijk kan binden.

We behandelen deze zaken achtereenvolgens:

- wie kan meepraten en wie kan stemmen (8.1);
- wat zero-knowledgebewijzen wel en niet bieden (8.2);
- langs welke routes stemrecht kan worden verkregen (8.3);
- wie in moeilijke kwesties beslist (8.4);
- vanaf wanneer stemmen bindend is (8.5);
- hoe tegen dwang en het kopen van stemmen te beschermen (8.6);
- wanneer een uitkomst kan worden opgeschort en hoe we mensen behandelen voor wie het systeem niet werkt (8.7).

Ongeacht hoe we deze dilemma's oplossen, gelden enkele beginselen altijd. Een geordend gesprek bereidt een besluit voor, maar vervangt het niet: een gedachte publiceren, de betekenis bevestigen, een idee steunen en stemmen over een uitgave zijn afzonderlijke stappen. Vóór elke stemming kondigen we de vraag, de lijst van stemgerechtigden, de termijn, de regels voor stemwijziging, de telmethode en de geldigheidsdrempel aan, plus wat er gebeurt bij onthouding, gelijkspel of storing en hoe beroep mogelijk is. Niet stemmen is geen instemming. Een uitgavenvoorstel vereist de groene route uit punt 5.3 van het manifest; de instemmingsdrempel bepalen we vooraf op basis van het belang van de kwestie, de omvang van de uitgave en de omkeerbaarheid van de gevolgen. Naast de algemene uitkomst tonen we hoe onderzoekers en praktijkmensen uit het vakgebied en mensen die de gevolgen ondervinden de kwestie beoordelen, op basis van informatie die deelnemers zelf willen geven, los van de geheime stem en alleen in groepen die groot genoeg zijn om niemands keuze te kunnen raden. Wie minder tijd heeft, krijgt bronnen en een duidelijke samenvatting vroeg genoeg om ze te bekijken.

De stemvraag komt voort uit het initiatief (5.3): de indiener stelt haar voor en de formulering van de kaart staat gedurende een aangekondigde periode open voor opmerkingen. De benodigde steundrempel voor een stemming kondigen we vooraf aan.

### 8.1. Gesprek voor iedereen, bindende stem na toetreding

In Omniforum kan iedereen meepraten, argumenten inbrengen en beschrijven hoe een besluit het eigen leven beïnvloedt, ook zonder enige band met de stichting. Een nieuw goed argument kan het gesprek vooruithelpen, ongeacht wie het inbrengt. Iedereen kan ook deelnemen aan raadplegingen: vragen naar meningen zonder verificatie van de deelnemers. Een raadpleging toont wat deelnemers denken, maar is geen stemming in de zin van de statuten van de stichting, die bij stemmingen bevestiging van de uniciteit van elke stemmer vereisen (§ 8, lid 2). Zonder verificatie kan de uitkomst worden vervormd doordat iemand meerdere accounts heeft; daarom behandelen we haar als een bijdrage aan het gesprek, niet als meting. Wie bindend wil meestemmen over gezamenlijke middelen, treedt vrijwillig en gratis tot de besluitvormende gemeenschap toe volgens openbare criteria: kenbaar maken te willen deelnemen en een stembevoegdheid verkrijgen via een gekozen verificatieroute.

Iedereen kan lezen zonder account. Aan het gesprek bijdragen kan op drie manieren. Met een account: dan heeft de bijdrage een auteur en heeft het account een openbare frequentielimiet. Zonder account, via instaan voor een bijdrage: een deelnemer met account brengt een bijdrage van iemand anders in, is zichtbaar als inbrenger en is ervoor verantwoordelijk als voor een eigen bijdrage; de auteur blijft zonder account en kan met een naam of helemaal niet worden aangeduid. Zonder account, via het open postvak: de bijdrage komt in de laag “zonder dat iemand voor de bijdrage instaat”, zichtbaar voor iedereen die haar kiest en in de zichtbaarheidsvolgorde getoond na bijdragen waarvoor iemand instaat; elke deelnemer met account kan er met één handeling voor instaan en haar naar het gesprek overbrengen. Het open postvak heeft een frequentielimiet en kan tijdelijk sluiten als automatische spam het overspoelt; dat kondigen we met datum en reden aan. We gebruiken geen captcha's en keuren bijdragen niet vóór publicatie goed. Geen van de routes zonder account geeft stemrecht bij een stemming. In de eerste periode, wanneer Omniforum op uitnodiging toegankelijk is (punt 7.4), kan zonder account worden bijgedragen via instaan voor een bijdrage; het open postvak starten we wanneer Omniforum breder opengaat. Beide routes zonder account zijn een ontwerp dat we in de eerste proef toetsen.

Een account kan op verschillende manieren worden aangemaakt, van volledig privé (een sleutel op het eigen apparaat, zonder e-mailadres) tot gemakkelijk (inloggen via een externe aanbieder). Bij elke manier tonen we vóór de keuze wie buiten de stichting van het aanmaken van het account hoort en welke gegevens die ziet, en wat er gebeurt als die aanbieder verdwijnt. De manier van aanmaken beïnvloedt de rechten van de deelnemer niet; stemrecht is een afzonderlijk bewijs dat aan het account wordt toegevoegd.

We streven ernaar dat elke persoon één effectieve stem heeft en dat de keuze geheim blijft. Voor elke toegestane route en voor het combineren ervan beschrijven we de beveiliging en bekende beperkingen. Niemand krijgt meer stemmen voor een bijdrage, bezit, functie of het aantal uitgevoerde taken. Als we iemand niet toelaten, geven we een onderbouwing en beroepsroute.

### 8.2. Wat zero-knowledgebewijzen bieden

Met zero-knowledgebewijzen kun je aantonen tot een groep gerechtigden te behoren zonder je identiteit te onthullen. In het Semaphore-protocol maken ze ook detectie mogelijk dat dezelfde bevoegdheid in één stemming voor de tweede keer is gebruikt.[^semaphore] Ze toetsen echter niet of één persoon twee verschillende bevoegdheden kreeg: de verificatieroute moet dat bewaken. De privacy van de hele stemming hangt ook af van registratie, applicatie, apparaat, metadata en de telmethode, niet alleen van het bewijs zelf. We ontwerpen een manier waarop iedereen kan toetsen dat de eigen stem is geteld, zonder dat een bewijs ontstaat waaruit een ander de keuze kan aflezen. Geen enkele technische oplossing vervangt het toetsen van het hele proces.

### 8.3. Routes naar een bindende stem

We ontwerpen meerdere routes naar stemrecht, geen ervan vereist biometrie. De eerste gebruikt een overheidsdocument met chip of een digitale identiteitsportemonnee, mits het gekozen systeem de bevoegdheid kan bevestigen zonder beschermde gegevens aan de stichting te verstrekken. We willen onderzoeken of de chip van een paspoort of identiteitskaart rechtstreeks op de telefoon kan worden gelezen: de applicatie controleert de staatshandtekening en maakt op het apparaat een zero-knowledgebewijs, zonder verbinding met overheidsservers of persoonsgegevens aan de stichting te verstrekken. Het document wordt nooit gebruikt om in te loggen of gegevens in Suveria te ontsleutelen, en het systeemantwoord onthult aan een buitenstaander niet of het document al is gebruikt. Nog te toetsen is of digitale identiteitsportemonnees de stichting een vast pseudoniem kunnen geven dat alleen aan haar is toegewezen en niet met andere diensten te verbinden is; alleen daarmee kan een tweede registratie van dezelfde persoon worden gedetecteerd. Zonder die mogelijkheid of een op de telefoon van de gebruiker gemaakt bewijs zullen we er geen bindende stem op baseren.

De eerste officiële route naar stemrecht moet de Europese portemonnee voor digitale identiteit worden. Daarmee kan de bevoegdheid op afstand, van thuis uit, worden bevestigd zonder beschermde gegevens aan de stichting te verstrekken. Dit betekent dat aanvankelijk alleen mensen met zo'n portemonnee bindend zullen kunnen stemmen, dus inwoners van EU-lidstaten naarmate die haar beschikbaar stellen. Voor mensen uit andere landen zijn gesprek en raadplegingen meteen open; een stemroute voegen we toe zodra we een manier zonder biometrie en zonder centrale databank vinden; tot dan zeggen we duidelijk dat de besluitvormende gemeenschap nog niet wereldwijd is. Het hierboven beschreven lezen van een documentchip op de telefoon is een volgende route die we willen onderzoeken.

Waar mogelijk leiden we het eenmalige bevoegdheidskenmerk af van een vaste persoonsidentificatie, niet van het documentnummer, zodat een nieuw paspoort, nieuwe identiteitskaart of portemonnee van dezelfde persoon geen extra stem geeft. Niet elk document bevat zo'n identificatie; een nummer met weinig mogelijke waarden, zoals het Poolse PESEL, zou door het proberen van alle mogelijkheden te raden zijn. Daarom moet het kenmerk ook van een geheime component afhangen die over onafhankelijke partijen is verdeeld, of op een handtekening van de chip zelf steunen; dit nemen we vóór de technologiekeuze mee in het dreigingsmodel. Het kenmerk mag alleen in een bepaalde registratiecontext en periode werken: het laat detecteren dat iemand zich opnieuw registreert, maar onthult geen vaste identificatie of gemakkelijk te raden hash daarvan, kan niet als gezamenlijke identificatie in verschillende diensten dienen en laat geen koppeling van persoon aan stem toe. Voor de gekozen oplossing toetsen we wie de persoon zou kunnen herkennen of diens handelingen verbinden, en wat er gebeurt bij hergebruik van hetzelfde document, vernieuwing ervan, wisselen van portemonnee, heruitgifte van het bewijs en toegangsherstel.

De tweede route bestaat uit fysieke bijeenkomsten op meerdere plaatsen tegelijk. De regels moeten het voor één persoon moeilijk maken om in dezelfde cyclus meerdere bevoegdheden te verzamelen, en moeten het mogelijk maken te toetsen of organisatoren bevoegdheden uitgeven aan mensen die werkelijk aanwezig waren. We toetsen ook wat deelname belemmert voor mensen voor wie het moeilijk is de bijeenkomst te bereiken.

Routes combineren laat het risico bestaan dat dezelfde persoon extra bevoegdheden krijgt, bijvoorbeeld via meerdere nationaliteiten of door zowel een document als een bijeenkomst te gebruiken. Aanvankelijk aanvaarden we dat risico bewust, zodat zonder biometrie zoveel mogelijk mensen kunnen deelnemen, en na verloop van tijd via volgende routes ook mensen van buiten de Unie. Het doel blijft een uniform systeem waarin één persoon één stem heeft, en daarnaar streven we. We kiezen routes die elke extra bevoegdheid meer tijd, moeite en geld moeten laten kosten dan alleen online accounts aanmaken. Of die drempel werkt en hoeveel toegankelijkheid die oplevert, zullen we in proeven beoordelen; daarom noemen we vooraf geen aantal mogelijke extra stemmen. Voordat uitkomsten bindend worden, zullen we deelnemers de bekende beperkingen, proefresultaten en regels voor het reageren op misbruik tonen en het besluitbereik op die beoordeling afstemmen.

Alleen instaan voor iemand, uitnodigingen en online tests geven geen recht op een bindende stem; ze volstaan voor gesprek en raadplegingen. We publiceren geaggregeerde gegevens over het gebruik van de afzonderlijke routes en de resultaten van hun toetsing, met behoud van privacy. Het aantal uitgegeven bewijzen zegt echter niet hoeveel unieke mensen er zijn. We kijken ook waarom mensen afhaken die niet in het register konden komen.

Alles wat voor stemmen nodig is, is gratis. Het gratis deel van Suveria volstaat om het bewijs te bewaren; geld storten of betaalde functies gebruiken is niet nodig. Iedereen bewaart het stemrechtbewijs in de eigen privéruimte van Suveria, gescheiden van het stembiljet en de privé-inhoud. Vóór elk besluit kondigen we aan wanneer het register sluit en hoelang iemand bevoegd moet zijn om te stemmen. Dat bemoeilijkt het plotseling toevoegen van deelnemers vlak vóór de stemming, maar beschermt niet tegen lang tevoren voorbereide bevoegdheden. Wie toegang herstelt, behoudt de opgebouwde duur en één effectieve bevoegdheid. Vóór het stemmen ziet iedereen een korte, toegankelijke samenvatting van de belangrijkste standpunten, bedenkingen en bronnen en kan die de volledige kwestiekaart openen. De samenvatting toont het besluitbereik, de belangrijkste vaststellingen, bronnen, wezenlijke beoordelingsverschillen en kennisgrenzen; elk punt kan worden uitgeklapt. Ze moet een besluit met benoemde onzekerheid mogelijk maken, geen juiste uitkomst beloven. We publiceren de samenvatting vooraf; partijen in het geschil kunnen melden dat hun standpunt is weggelaten of vervormd, waarna we hun eigen korte weergave ernaast tonen. Dit helpt een bewuste keuze, het is geen examen of begripstest; iedereen kan de herkomst en versie van de samenvatting zien en een ontbrekend perspectief melden.

### 8.4. Wie in moeilijke kwesties beslist

Voor moeilijke kwesties stellen we drie stappen voor. Eerst een open kwestiekaart in Omniforum waaraan iedereen kan deelnemen. Daarna een gelote adviesvergadering: een groep gelote mensen met tijd, materiaal en de mogelijkheid om met de indieners te praten. Ten slotte stemmen alle gerechtigden. We loten uit het register van gerechtigden met openbare, door iedereen toetsbare willekeur. Als de vergadering zelf bindende besluiten zou moeten nemen, zou daarvoor een afzonderlijke, beperkte machtiging nodig zijn.

We kunnen een willekeurige steekproef ook voor adviserende peilingen gebruiken. Vrijwilligers die zichzelf aanmelden vormen geen representatieve steekproef; loting uit het register toont de mening van die gemeenschap, niet van de hele mensheid. We houden ook rekening met wie deelname heeft geweigerd.

### 8.5. Vanaf wanneer stemmen bindend is

Stemmen zal geleidelijk bindende kracht krijgen. We zullen beginnen met proeven zonder financiële gevolgen, daarna overgaan op echte besluiten over een klein afgezonderd budget en omkeerbare handelingen, en het bereik pas vergroten na toetsing van resultaten en beveiligingen. De eerste raadplegingen zullen een proef zijn zonder gevolgen voor de werking van de stichting; de uitgenodigde deelnemers zullen het onderwerp kiezen. Vóór de eerste proef met echt geld maken we bekend wat het maximale bedrag is waarop de proef betrekking heeft, welke uitkomst ertoe leidt dat de proef wordt stopgezet en hoe men tegen opschorting van de uitkomst in beroep kan gaan bij personen die onafhankelijk zijn van het bestuur. Rond duizend geverifieerde mensen is de schaal waarop we registratie en foutafhandeling willen toetsen; dat aantal bewijst nog niet dat deelnemers uniek zijn of een bredere gemeenschap vertegenwoordigen.

Voordat een volgende fase bindend wordt, kondigen we aan deelnemers het besluitbereik, limieten, drempels, de meldprocedure voor bedenkingen en de uitvoering van de uitkomst aan; het systeem ondergaat tests voor registratie, stemtelling, herstel van bevoegdheden en weerstand tegen misbruik. We toetsen ook of het besluitbereik bij de huidige statuten en het recht past en bepalen wie de uitkomst uitvoert en hoe. Om de stichting formeel te binden, is een statutenwijziging nodig, beschreven als Z4 in het register van statutenwijzigingen (stemmingen en raadplegingen, § 8 van de statuten). Zolang de proef de uniciteit van elke stemmer niet bevestigt, noemen we haar een raadpleging, geen stemming in de zin van § 8, lid 2 van de statuten. Of stemmers unieke mensen zijn, beoordelen we los van de vraag of we de bewijzen correct hebben geteld. Tot dan werkt de stichting in de wendbare fase uit de [whitepaper over de regels van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md): uitkomsten van stemmingen en raadplegingen zijn formeel adviserend, en het bestuur werkt toe naar bindende gemeenschapsbesluiten via opeenvolgende proeven waarin het vooraf aankondigt in hoeverre het de uitkomst zal uitvoeren en na elke proef een overzicht publiceert.

De volledige start van verdere pijlers (II: open ontwerpen van duurzame voorwerpen, III: contact met de natuur) vereist nog steeds de drie gezamenlijke voorwaarden uit punt 6.3 van het manifest: een stemming die één effectieve stem van dezelfde persoon waarborgt, middelen voor zes maanden instandhouding van Suveria en Omniforum en een besluit van de gemeenschap. De eerste daarvan, één effectieve stem van dezelfde gerechtigde persoon, beschouwen we pas als vervuld wanneer de routes die extra stemmen toelaten zijn vervangen door een uniform systeem waarin één persoon één stem heeft en proeven dit bevestigen. Dit kan lang duren en dat zeggen we duidelijk.

### 8.6. Dwang en stemmen kopen

We willen dat iedereen de keuze tot het einde van de stemming kan wijzigen en dat de laatste geldige stem volgens de regels telt. Dat kan stemmen kopen bemoeilijken: iemand die betaalde of druk uitoefende, weet niet of de stemmer daarna van mening veranderde en kan dat niet controleren. Om dit te laten werken, moet het hele protocol passend zijn opgebouwd; alleen een knop om de stem te wijzigen volstaat niet. Het MACI-protocol is een voorbeeld, maar heeft eigen aannamen: de coördinator kan afzonderlijke stemmen ontsleutelen en weerstand tegen samenspanning hangt van diens eerlijkheid af.[^maci] Mochten we de stemming op een vergelijkbaar ontwerp baseren, dan wordt één coördinator vervangen door een sleutel die over onafhankelijke partijen is verdeeld, zodat de stichting alleen geen afzonderlijke stem kan lezen. Dit beschermt niet tegen iemand die het apparaat, de bevoegdheid of de stemmer zelf tot de sluiting controleert; zulke situaties nemen we mee in tests en de beschrijving van beperkingen. We toetsen ook of metadata een stem aan een persoon kunnen koppelen en wat er gebeurt wanneer iemand het apparaat verliest.

### 8.7. Opschorting van een uitkomst en de waardigheidstoets

Het bestuur kan de uitvoering van een uitkomst alleen opschorten om redenen die vóór de stemming zijn aangekondigd, bijvoorbeeld een protocolfout, gedocumenteerd grootschalig misbruik of een infrastructuurstoring. Elke opschorting heeft een openbare onderbouwing en herbeoordelingstermijn. Zonder die voorwaarden zou de aankondiging van een bindende stemming het bestuur een vrij veto laten, en dat willen we niet.

De moeilijkste toets van het hele systeem is hoe het iemand behandelt die geen gemakkelijk bruikbaar document heeft, onterecht is afgewezen of ongemakkelijke kritiek uit. Een registratieweigering is nooit definitief of uitsluitend automatisch: iedereen kan met behoud van privacy beroep aantekenen bij personen die onafhankelijk van de kwestie zijn. Niemand verliest stemrecht vanwege opvattingen of kritiek op stichting en bestuur. Wie geen route naar een bindende stem kan gebruiken, neemt nog steeds volledig deel aan gesprek en raadplegingen; we zoeken verdere routes voor die persoon.

In het besluitenlogboek leggen we overwogen opties, keuzeredenen, afwijkende standpunten, budget en latere gevolgen vast; de lessen daaruit keren terug naar de kwestiekaart. De [whitepaper over de regels van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md) beschrijft wie bij uitvoering van besluiten en juridische zaken waarvoor verantwoordelijk is.

## 9. Hoe we toetsen of Omniforum helpt

Alles hierboven is een ontwerp. Voordat we het geheel bouwen, willen we met kleine stappen toetsen of Omniforum mensen werkelijk helpt elkaar beter te begrijpen. We beginnen met de eenvoudigste toepassing en voegen volgende pas toe wanneer de vorige de toets doorstaat.

De eerste stap is één volledige route van één gedachte. Iemand voert eigen tekst in, digitale intelligentie stelt voor hoe die in moleculen en atomen op te delen, de auteur corrigeert wat verkeerd is begrepen en slaat het resultaat met de bron op. Later keert die terug, opent de vastlegging en gebruikt haar in een volgend gesprek. We toetsen of onderweg niets verloren ging: de exacte bewoording van het origineel, de betekenis, opeenvolgende versies en wie waartoe toegang heeft. In deze proef toetsen we ook interpretatiefouten die het model zelf niet markeerde en vergelijken het resultaat met alleen de tekst en met een gewone samenvatting. Het opnieuw openen van de vastlegging zou geen nieuwe betaalde analyse moeten vereisen alleen om het eerdere resultaat terug te krijgen.

De volgende stappen zijn een eenvoudige toevoeging voor één platform waarop mensen al praten, daarna samenwerking van een kleine groep aan één kwestie, daarna een tekstverhaal over een idee en pas aan het einde, afzonderlijk, gezamenlijke besluitvorming. We voegen geen nieuwe integraties toe voordat we hebben getoetst dat de hulp het werk werkelijk gemakkelijker maakt.

De eerste openbare kwestiekaarten willen we voor twee soorten onderwerpen openen. Ten eerste beweringen en hypothesen uit ons manifest en onze whitepapers, zodat iedereen Omniforum kan toetsen door onze eigen aannamen te betwisten of te verbeteren. Ten tweede gewone dagelijkse vragen, van plantenverzorging tot recepten: daarop is gemakkelijker zonder spanning te zien hoe voorwaarden, bronnen en verschillende ervaringen werken.

We onderzoeken ook een idee dat lijkt op het SETI@home-programma, waarin mensen wereldwijd de capaciteit van hun computers beschikbaar stelden om radiotelescoopgegevens te analyseren. Het openbare werk van Omniforum, zoals openbare teksten opdelen in moleculen en atomen, verhalen vertalen of kaartsamenvattingen voorbereiden, zou rekenkracht van vrijwilligers kunnen gebruiken. Iedereen die wil, zou dan zonder eigen tijd op te offeren kunnen bijdragen door wat computercapaciteit te delen en de gebruikte stroom te betalen. Dit betreft alleen openbare gegevens, want de computer van de vrijwilliger ziet wat die verwerkt; de resultaten zouden we toetsen door dezelfde taak bij meerdere mensen te laten berekenen. Dit is een idee dat we nog maar net aan het onderzoeken zijn, maar wel een van de wegen die we zouden willen verkennen.

Bij elke stap toetsen we of die helpt: hoeveel tijd nodig is voor een bruikbare uitwerking, hoeveel en hoe belangrijke correcties de auteur moet maken, hoe vaak het model de bedoeling verkeerd interpreteert, of de bron gemakkelijk te vinden is, of verschillende mensen het hulpmiddel kunnen gebruiken, hoeveel het kost en of de persoon de kwestie daarna zelf aan anderen kan uitleggen. Vóór elke proef publiceren we welk resultaat voldoende is om de volgende stap toe te voegen en houden ons daaraan bij de beoordeling. Terugkeer naar Omniforum zien we alleen als goed teken als die een nieuwe behoefte dient, niet de drang om het systeem voortdurend in het oog te houden.

Afzonderlijk toetsen we of deelnemers feiten en onbekenden beter herkennen, gemakkelijker gezamenlijk handelen afspreken en of het besluit het aangekondigde doel bereikt. Verbetering van het eerste bewijst het overige niet; overeenstemming met de opvattingen van de stichting is geen succesmaat.

Een toevoeging voor andere diensten aanvaarden we pas als die aan enkele voorwaarden voldoet: niets versturen voordat de gebruiker dat kiest, weigering respecteren, op elk moment stoppen toestaan, werkgegevens verwijderen en elke toestemming afzonderlijk vragen. Een proef met mensen die zo'n hulpmiddel voor het eerst gebruiken, moet tonen of ze het verschil tussen een modelinterpretatie en de woorden van de auteur begrijpen.

We toetsen ook of werk werkelijk mee te nemen is. In deze proef openen we een gekozen uitwerking in een onafhankelijk hulpmiddel, zonder verbinding met Omniforum, en vergelijken bronnen, fragmenten, relaties, geschiedenis en bevestigingen. Als het andere hulpmiddel iets niet ondersteunt, moet de import dat duidelijk melden in plaats van het stilzwijgend te verwijderen of van betekenis te veranderen.

In de proef met gevolgde onderwerpen uit punt 1.1 toetsen we of na terugkeer alleen echte veranderingen sinds het laatste bezoek zichtbaar zijn en reeds bekeken inhoud gemarkeerd blijft, ook na een correctie, bronwijziging of verwijdering van een argument. De deelnemer moet kunnen zeggen wat het bekijken aan nieuws opleverde en zelf kiezen om dieper te gaan of het bezoek af te sluiten. Afzonderlijk toetsen we of de vergelijking van verschillende oplossingen de criteria en omstandigheden behoudt waarin ze zijn getest.

**Resultatenlogboek.** Stand op 30 oktober 2026: het Omniforum-prototype is in ontwikkeling en geen van de beschreven acceptatieproeven is al afgerond. Elk volgend resultaat voegen we hier toe met datum, prototypeversie, proefbeschrijving en conclusie, ook wanneer de proef mislukt.

Een goed gesprek kan ook onderzoeksmateriaal opleveren, maar uitsluitend voor zover deelnemers hebben ingestemd. Hoe we het voorbereiden, op welke rechten we het gebruiken en hoe we het van tests scheiden, beschrijft de [whitepaper over materiaal en benchmark](whitepaper-materialy-i-benchmark.md).

Stichting Novus Ignis, Poznań, KRS 0001269575. Website en manifest: novusignis.org. Opmerkingen: salve@novusignis.org.

## Voetnoten

[^web-annotation]: [W3C (2017): Web Annotation Data Model](https://www.w3.org/TR/annotation-model/). W3C-aanbeveling. Annotatiemodel dat de reactie-inhoud met de aangewezen bron of het fragment verbindt; referentie voor gegevensoverdraagbaarheid.

[^hypothesis]: [Hypothesis: Embedding Hypothesis in websites and platforms](https://web.hypothes.is/help/embedding-hypothesis-in-websites-and-platforms/). Projectdocumentatie. Voorbeeld van annotaties in websites inbedden; bevestigt geen automatische opdeling in moleculen en atomen of behoud van de auteursbedoeling.

[^wright]: Erik Olin Wright, *Envisioning Real Utopias*, Verso, Londen 2010. Onderzoekskader met drie criteria: wenselijkheid, werkbaarheid en bereikbaarheid; geen kant-en-klare beoordelingsmethode.

[^rodo-2026]: [AVG, verordening 2016/679](https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32016R0679). Rechtsinstrument. Pseudonimisering bepaalt anonimiteit niet (art. 4, punt 5, overweging 26); toestemming kan worden ingetrokken zonder eerdere rechtmatige verwerking ongeldig te maken (art. 7, lid 3).

[^dpga]: [Digital Public Goods Alliance: standaard](https://www.digitalpublicgoods.net/standard). Standaard. Criteria voor de beoordeling van een digitaal publiek goed; een ontwerprichting is geen verkregen erkenning van de DPGA.

[^semaphore]: [Semaphore: documentatie](https://docs.semaphore.pse.dev/). Protocoldocumentatie. Bewijs van groepslidmaatschap zonder identiteitsonthulling en detectie van een herhaald signaal binnen een bepaald bereik; het protocol stelt niet vast dat één persoon maar één bevoegdheid kreeg.

[^maci]: [MACI: inleiding](https://maci.pse.dev/docs/introduction). Protocoldocumentatie. Alleen een vertrouwde coördinator kan stemmen ontsleutelen; weerstand tegen samenspanning geldt alleen bij diens eerlijkheid; een oneerlijke coördinator kan het verloop echter niet censureren of wijzigen. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

---

# Werkingsregels van de Stichting Novus Ignis: instandhouding, samenwerking en machtsoverdracht (https://novusignis.org/nl/whitepaper-zasady-fundacji.html)

# Werkingsregels van de Stichting Novus Ignis: instandhouding, samenwerking en machtsoverdracht

Versie van 31 oktober 2026. Dit document werkt het manifest voor de organisatie verder uit: hoe we de diensten in stand houden, gezamenlijk geld beheren, samenwerken en de macht willen overdragen. Het beschrijft regels die we als reglementen willen aannemen en de daarvoor noodzakelijke statutenwijzigingen. De whitepaper zelf verandert de statuten, de bevoegdheden van de stichtingsorganen of de afrekenregels niet.

*Nederlandse vertaling door digitale intelligentie van het Poolse origineel van 31 oktober 2026. Bij verschillen tussen de versies is de Poolse tekst doorslaggevend.*

## 1. Statuten, manifest, reglementen en dit document

De Stichting Novus Ignis uit Poznań (KRS 0001269575) wil een alternatief internet bouwen dat op menselijke waardigheid steunt. De eerste pijler bestaat uit twee diensten: Suveria, een privéruimte voor werken met digitale intelligentie, en Omniforum, een gezamenlijke ruimte voor gesprek, begrip en besluiten. Dit document beschrijft hoe de stichting wil beslissen, geld verantwoorden, werk organiseren en verantwoordelijkheid overdragen; het manifest beschrijft de waarden en richting.

Novus Ignis is een Poolse stichting, geregistreerd in de Europese Unie (Poznań). Internationaal gezien is het een organisatie zonder aandeelhouders die aan niemand winst uitkeert: het vermogen dient uitsluitend de statutaire doelen. Voor diensten vragen we hooguit hun werkelijke kosten; ontwikkeling en reserve financieren we uit vrijwillige donaties.

De volgende hoofdstukken beschrijven achtereenvolgens:

- Hoofdstuk 2: de wendbare fase, hoe we beslissen voordat bindende gemeenschapsstemmingen werken.
- Hoofdstuk 3: diensten zo dicht mogelijk bij kostprijs, dus afrekening van werkelijk gebruik, afronding van de rekening als donatie, en vooruitbetaling, limiet en terugbetalingen.
- Hoofdstuk 4: een begrijpelijk budget, met vijf soorten geld en een openbaar register van bijdragen en uitgaven.
- Hoofdstuk 5: werk, tijdelijke rollen, onkostenvergoedingen en betaalde opdrachten.
- Hoofdstuk 6: waarom persoonlijke steun voor medemakers buiten de stichting om loopt.
- Hoofdstuk 7: het voordelenregister met banden.
- Hoofdstuk 8: voorwaarden voor verdere pijlers en twee routes voor kleine initiatieven: het tijdelijk bestuursbudget en doelgebonden gefinancierde initiatieven.
- Hoofdstuk 9: de route voor overdracht van de bijzondere bevoegdheden van de oprichter.
- Hoofdstuk 10: voorwaarden voor elke stap naar deelname van digitale intelligentie aan het bestuur.
- Hoofdstuk 11: open werkplaatsen, proeven vóór volledige invoering en publieke goederen, met licenties.
- Hoofdstuk 12: vastlegging van besluiten en fouten, openbare registers, geschillen en de manier om regels te veranderen.

Onze verplichtingen hebben verschillende niveaus. De statuten zijn het recht van de stichting: ze binden haar formeel; het bestuur neemt wijzigingen volgens de statuten aan en meldt die voor inschrijving in het Poolse nationale gerechtsregister. Het manifest is een verplichting tegenover mensen: het zegt wat we willen doen en waarom. Reglementen die het bestuur op basis van § 14, lid 2 van de statuten vaststelt, beschrijven gedetailleerde procedures. Whitepapers tonen hoe dit moet werken en waar de grenzen liggen van wat we vandaag kunnen waarborgen. Dit document is tevens een schets voor toekomstige reglementen: het beschrijft regels voordat we die formeel aannemen.

Het hogere niveau begrenst het lagere. Het manifest belooft niets wat de statuten verbieden, en een reglement mag met geen van beide in strijd zijn. Als we verder willen gaan dan de huidige statuten toelaten, schrijven we dat als voornemen; het [register van statutenwijzigingen](statut/rejestr-zmian.md) toont hoe het was, wat we willen wijzigen, waarom en met welke bedoeling. We publiceren dit samen met alle statutenversies.[^statut-2026]

Voor de hieronder beschreven regels zijn vandaag vooral deze statutaire bepalingen van belang. De stichting voert geen geregistreerde op winst gerichte bedrijfsactiviteiten uit (§ 7, lid 1); inkomsten uit betaalde activiteiten van algemeen nut dekken uitsluitend de kosten daarvan (§ 10, punt 4). Het stichtingsvermogen mag niet ten behoeve van leden van organen of vrijwilligers worden gebruikt op andere voorwaarden dan voor derden (§ 11, punt 2). Het werk van de stichting steunt op onbetaalde vrijwilligersarbeid; alleen diensten van externe professionele partijen mogen betaald worden uitbesteed (§ 12). De oprichter benoemt en ontslaat het bestuur, dat voor onbepaalde tijd functioneert (§ 13); statutenwijziging vereist een unaniem besluit van alle bestuursleden en voorafgaande toestemming van de oprichter als de oprichter niet in het bestuur zit (§ 15, lid 1). Ook de Poolse wet op stichtingen bepaalt de kaders voor het bestuur.[^fundacje]

**Stand op 31 oktober 2026.** De eerste storting op de stichtingsrekening is het oprichtingskapitaal van 1.000 zł van de oprichter; vanaf die dag ontvangen we donaties via overschrijving in zloty, euro en dollar en tonen we die in het openbare register van bijdragen en uitgaven. Van de registers uit hoofdstuk 12 houden we vandaag het register van statutenwijzigingen en het register van bijdragen en uitgaven bij. De in dit document bedoelde reglementen zullen we vóór de eerste vooruitbetaling voorbereiden. Voordat we die aanvaarden, zullen we beschikken over:

- dienstvoorwaarden die op consumentenrecht zijn getoetst;
- een juridisch advies over betalingskosten en vooruitbetalingen;
- een afzonderlijke rekening voor vooruitbetalingen;
- regels voor terugbetaling van saldi.

## 2. Wendbare fase: hoe we beslissen voordat stemmen werkt

Tot bindende gemeenschapsstemmingen starten, werkt de stichting in de wendbare fase. Het bestuur neemt dagelijkse besluiten binnen recht en statuten, ook wanneer snel moet worden gereageerd op veranderingen in technologie, publiek debat en behoeften van mensen. We stoppen de ontwikkeling niet tot er een volledig stemsysteem is: in deze periode beslist het bestuur over uitgaven voor instandhouding en ontwikkeling van Pijler I, Suveria en Omniforum.

De statuten staan het bestuur meer toe dan het wil benutten. Ons doel is dat alle besluiten die we aan de gemeenschap overdragen, door haar stemming worden genomen en bindend zijn. Daarvoor hebben we een mechanisme nodig dat werkt en dat we kunnen onderhouden; daarom werken we er stapsgewijs naartoe. Tot dan vraagt het bestuur uit eigen keuze, niet uit wettelijke verplichting, de gemeenschap via raadplegingen om haar mening bij belangrijke kwesties en publiceert het de onderbouwing van elk belangrijk besluit, ook afwijzingen. Een raadpleging vereist geen deelnemersverificatie, zodat één persoon veel stemmen kan uitbrengen: ze toont de mening van deelnemers, maar is geen stemming in de zin van de statuten. Vóór elke raadpleging kondigt het bestuur aan hoe het met de uitkomst omgaat. Deelnemers kunnen elk bestuursbesluit betwisten; het bestuur beantwoordt bedenkingen openbaar.

De wendbare fase eindigt geleidelijk, zoals de kracht van stemmen geleidelijk groeit; elke stap is een proef. Eerst doen we proeven zonder financiële gevolgen, daarna stemmingen over echte besluiten met een klein afgezonderd budget en omkeerbare handelingen, en vervolgens vergroten we het bereik. Vóór elke proef kondigen we omvang, duur en de omgang van het bestuur met de uitkomst aan. Na afloop publiceren we een overzicht: of de uitkomst uitvoerbaar was, hoe de proef het beheer en de besluitvorming van de stichting beïnvloedde, welke fouten en misbruik we ontdekten en wat we veranderen. We vergroten het bereik pas op basis van die overzichten, omdat we geen verplichtingen willen aangaan die we niet kunnen nakomen. De [Omniforum-whitepaper](whitepaper-omniforum.md) beschrijft fasen, deelnemersverificatie en bescherming van stemgeheim. Om een stemuitkomst voor de stichting formeel bindend te maken, en niet alleen door de keuze van het bestuur, is een statutenwijziging nodig (Z4 in het wijzigingenregister), omdat § 8 het houden van stemmingen en raadplegingen vandaag slechts toestaat. Zolang de proef de uniciteit van elke stemmer niet bevestigt, noemen we haar een raadpleging, geen stemming in de zin van § 8, lid 2 van de statuten. Wanneer stemmen een type besluit overneemt, kan het bestuur de uitvoering van de uitkomst alleen opschorten om vooraf beschreven redenen, zoals een ontdekte protocolfout, gedocumenteerd grootschalig misbruik of een infrastructuurstoring, met openbare onderbouwing en herbeoordelingstermijn.

## 3. Diensten zo dicht mogelijk bij kostprijs

In dit hoofdstuk beschrijven we hoe voor Suveria en andere stichtingsdiensten wordt betaald. Het beginsel is eenvoudig: iedereen betaalt voor wat die werkelijk gebruikt, plus een eerlijk berekend aandeel in gezamenlijke kosten, ziet waarvoor die betaalt en bepaalt zelf de uitgavengrens. De vergoeding dekt de kosten en niets meer; alles wat iemand daarboven wil geven is een vrijwillige donatie die we afzonderlijk tonen.

### 3.1. Afrekening van werkelijk gebruik

De rekening omvat het werkelijke dienstengebruik in een cyclus en een openbaar toegewezen deel van vaste kosten die de infrastructuur beschikbaar houden. We rekenen daarin berekeningen, geheugen, gegevensoverdracht, beveiliging, betalingen, boekhouding, beheer, continuïteit en slijtage en vervanging van hardware mee. We verdelen uitgaven in eenmalige, vaste en gebruiksafhankelijke. Gezamenlijke kosten verdelen we volgens een openbare regel die we in de pilot uit twee opties kiezen: evenredig aan gebruik of gelijk over actieve accounts. We toetsen de regel bij verschillende dienstbelasting, zodat de rekening zowel direct gebruik als beschikbaarheidskosten toont.

Afrekeningseenheden en de geschatte taakkosten zijn altijd te bekijken; iedereen bepaalt de eigen uitgavenlimiet. Bij een prijswijziging publiceren we de reden en het effect op gebruikers. Besparingen verlagen de vergoedingen; ontwikkeling, veiligheidsreviews en reserve financieren we volgens de aangenomen regels uit donaties. Het bedrag van bijdragen verhoogt het stemgewicht of andere deelnemersrechten niet.

We houden saldo in één valuta bij: die waarin de stichting het grootste deel van de infrastructuur betaalt, vandaag Amerikaanse dollars; in diezelfde valuta geven we de dienstprijzen. We willen ook bijdragen in andere valuta ontvangen: die rekenen we één keer om bij de storting, tegen de koers die de deelnemer vóór betaling ziet. Kosten van een model in een andere valuta rekenen we om tegen de koers waartegen de stichting werkelijk betaalde en tonen we op de rekening. Een verandering van saldovaluta kondigen we vooraf aan, zoals een prijswijziging. De stichtingsboekhouding voeren we in zloty.

De stichting verdient niet aan haar diensten. De vergoeding dekt de kosten en niet meer: dat bepaalt § 10, punt 4 van de statuten; volgens de Poolse wet op activiteiten van algemeen nut zou een vergoeding boven de kosten die activiteit in een bedrijfsactiviteit veranderen, die de stichting niet uitvoert.[^pozytek] Alleen een prijs dicht bij de kosten bepaalt echter niet alles. Voordat we betaalde diensten starten, zullen we in een juridisch en fiscaal advies het activiteitstype, alle voorwaarden uit art. 9 van de wet, ook over beloning, de btw-afrekening en de omgang met een eventueel overschot toetsen. Daarom is elke steun boven de kosten een vrijwillige donatie, gescheiden van de vergoeding op de rekening en in de boekhouding. Om dezelfde reden creëren we geen cryptovaluta voor verkoop en verdienen we niet aan handel daarin; registertechnologie gebruiken we alleen waar die transparantie en toetsbaarheid helpt. Vrijwilligerswerk dat uitgaven verlaagt, nemen we in het plan op met informatie over van wiens beschikbaarheid de dienst afhangt en wie iemand kan vervangen.

In het begin, bij weinig deelnemers, worden de vaste kosten van de privéomgeving over weinig mensen verdeeld. Het betreft één of twee vertrouwelijke machines met de toegangspoort, het geheugen en de bestanden van gebruikers; volgens de berekening in de [Suveria-whitepaper](whitepaper-suveria.md) (punt 8.1) kosten die samen 170–340 USD per maand. Bij 30 deelnemers is dat circa 6–11 USD per persoon, bij honderd 1,70–3,40 USD en bij duizend enkele tientallen centen. We tonen deze kosten afzonderlijk en dekken ze uit een vooraf verzameld ondersteuningsbudget voor de pilot, bijvoorbeeld uit voor Suveria bestemde donaties, met een bepaald bedrag, een periode en regels na uitputting. We veronderstellen niet dat we die middelen al hebben. Het aandeel van een deelnemer in gezamenlijke kosten kondigen we vóór de afrekencyclus aan en het past altijd binnen diens limiet; de rekening toont welk kostendeel steun dekt en welk deel deelnemers dekken. Het beëindigen van steun creëert geen vergoedingen achteraf, en ongebruikte vooruitbetalingen blijven eigendom van deelnemers.

### 3.2. De rekening afronden als donatie

Bij het aanmaken van een account vragen we of de deelnemer elke rekening naar boven wil afronden op hele dollars of een vergelijkbaar equivalent in lokale valuta. We vragen het in plaats van het voor iemand aan te vinken, omdat het recht uitdrukkelijke toestemming voor elke extra betaling vereist (art. 10 van de Poolse wet op consumentenrechten) en de keuze aan de deelnemer hoort. Het verschil dat bij vrijwel elke rekening ontstaat, gaat dan als donatie naar het gezamenlijke budget waarmee we een reserve voor instandhouding van diensten en verdere activiteiten opbouwen. We leggen uit waarvoor dit geld dient en moedigen die mogelijkheid aan, maar vinken haar voor niemand aan; de keuze is op elk moment met één instelling te wijzigen.

De rekening toont afzonderlijk de dienstvergoeding en het donatiebedrag. Afrondingsdonaties boeken we apart; hun totaal en bestemming tonen we in regelmatige overzichten en het openbare bijdragenregister uit hoofdstuk 4. Grotere vrijwillige steun voor verdere ontwikkeling is een afzonderlijke deelnemersbeslissing: die gaat naar het gezamenlijke budget waarover de gemeenschap moet beslissen; tot stemmen start gelden de regels uit hoofdstukken 2 en 8.

### 3.3. Vooruitbetaling, limiet en terugbetalingen

Bij een storting vult de deelnemer één bedrag in en precies dat bedrag komt op het saldo, ongeacht de betaalwijze. Eronder tonen we de kosten van betalingsverwerking en een knop om die vrijwillig met een donatie te dekken; we vinken die voor niemand aan. De donatie staat los van het saldo. Ook over de donatie zelf wordt een vergoeding berekend; de knop geeft daarom het bedrag dat de verwerkingskosten van de hele betaling dekt. Voorbeeld: bij een kaartstorting van 20 USD en een voorbeeldtarief van circa 2,8% over de hele betaling stelt de knop 0,58 USD voor. Zonder knop brengen we 20,00 USD in rekening, komt het hele bedrag op het saldo en dekken gezamenlijke kosten de betalingsverwerking. Met knop brengen we 20,58 USD in rekening: 20,00 USD komt op het saldo en 0,58 USD is een donatie die de volledige verwerkingskosten van deze betaling dekt. Vóór betalingsbevestiging tonen we één maximaal van de kaart af te schrijven bedrag, apart het dienstensaldo en apart elke gekozen donatie. Het reglement zal één volledig voorbeeld van storting tot terugbetaling tonen.

Bij de storting bepaalt de deelnemer ook het maximale uitgavenbedrag, bijvoorbeeld 20 dollar voor werken met digitale intelligentie. Die kan afzonderlijk verklaren welk deel van het ongebruikte bedrag, tot een aangegeven grens, als donatie naar de stichting gaat, bijvoorbeeld: “als ik minder gebruik, maak dan tot 5 dollar van de rest over naar het gezamenlijke budget”. Zonder die verklaring blijft het hele ongebruikte bedrag eigendom van de deelnemer.

We stellen voor de werkelijke verwerkingskosten van een periode als gezamenlijke kosten af te rekenen, evenredig aan stortingen en gelijk voor elke betaalwijze, en die als afzonderlijke regel op de rekening te tonen; donaties voor betalingskosten verlagen dit totaal. Dit is een solidaire keuze: mensen met een goedkopere betaalwijze dragen mee aan de kosten van duurdere, en daarom tonen we welke manieren de gemeenschap het minst kosten. De berekeningsmethode en het maximale aandeel in gezamenlijke kosten zijn vóór de afrekencyclus bekend en passen binnen de limiet van de deelnemer.

Het account toont afzonderlijk het saldo, gereserveerde middelen voor lopende verzoeken en voor het aangekondigde aandeel in gezamenlijke kosten, en het beschikbare bedrag. Voorbeeld bij een saldo van 20 USD zonder lopende verzoeken:

| Op het account | Bedrag |
| --- | --- |
| Saldo | 20,00 USD |
| Gereserveerd voor het aangekondigde aandeel in gezamenlijke kosten | tot 0,60 USD (in het voorbeeld 3% van het saldo) |
| Beschikbaar voor nieuwe verzoeken | maximaal 19,40 USD |

Na afrekening geven we het ongebruikte deel van de reservering vrij. Afrekening creëert geen niet-overeengekomen bijbetalingen of negatief saldo; een eventueel overschot boven het aangekondigde aandeel dekken we uit een vooraf afgezonderde reserve.

EU-regels verbieden vergoedingen voor sommige betaalinstrumenten, waaronder consumentenbetaalkaarten onder de regulering van afwikkelingsvergoedingen en SEPA-overschrijvingen, met bepaalde uitzonderingen.[^psd2] De beschreven kostenverdeling is ons voorstel voor juridische beoordeling, geen automatisch gevolg van dat verbod. We kiezen een betalingsverwerker na vergelijking van tarieven en bepalen de minimumstorting zo laag mogelijk met oog voor verwerkingskosten; het reglement of de prijslijst vermeldt vóór storting het actuele bedrag, de valuta en ingangsdatum. De laagste storting moet bij de start één dollar of het equivalent zijn; ook die komt volledig op het saldo van de deelnemer, en alleen wat de deelnemer uitdrukkelijk zelf verklaart gaat naar het gezamenlijke budget.

Vooruitbetalingen van deelnemers bewaren we op een afzonderlijke bankrekening en gebruiken we niet voor stichtingskosten voordat de dienst is uitgevoerd; hun totaal tonen we in het register. Of het recht extra bescherming vereist, toetsen we vóór de eerste vooruitbetaling.

Ongebruikt saldo kan op elk moment worden teruggevraagd. De terugbetalingsoptie is goed zichtbaar op het account en vereist zo weinig mogelijk stappen; uiteindelijk moet het één knop worden. Terugbetaling gaat naar een eerder geverifieerde betaalwijze, standaard langs hetzelfde kanaal waarmee de deelnemer betaalde; de terugbetalingswijze bepalen we al bij het aanmaken van het account. Na beëindiging van het account of sluiting van de dienst keert het saldo automatisch langs dezelfde route terug. Het reglement zal bepalen binnen welke termijn de terugbetaling plaatsvindt, wat de eventuele kosten zijn en wat de procedure is als de oorspronkelijke betaalwijze niet beschikbaar is. Het zal de dienst ook beschermen tegen misbruik, zoals reeksen stortingen en terugbetalingen zonder dienstengebruik, binnen het consumentenrecht. De eerste terugbetaling bij gewoon gebruik blijft eenvoudig. Bij herhaalde stortingen en terugbetalingen zonder dienstengebruik kunnen we opwaarderingen per kaart beperken of een overschrijving vragen.

Niet-opgehaald saldo blijft op het account van de deelnemer en vult het stichtingsbudget niet aan. De procedure na overlijden van een deelnemer of in andere bijzondere situaties wordt bepaald door het recht van het betreffende land. De terugbetalingstermijn, de afrekening van verschillen tussen schatting en werkelijke kosten en overige details zullen worden bepaald in het dienstenreglement, dat vóór de eerste vooruitbetaling wordt opgesteld en op consumentenbeschermingsregels wordt getoetst.

## 4. Een begrijpelijk budget

We willen dat iedereen kan begrijpen waar het stichtingsgeld vandaan komt, hoeveel ervan werkelijk besteedbaar is en waaraan het wordt uitgegeven. Daarom tonen we niet één bedrag op de rekening, maar verdelen we geld naar eigenaar en bestemming.

In de afrekening onderscheiden we vijf soorten geld:

| Soort geld | Betekenis | Kunnen we het aan nieuwe doelen besteden? |
| --- | --- | --- |
| Middelen verschuldigd aan gebruikers | Ongebruikte vooruitbetalingen en saldi van deelnemers | Nee, ze behoren aan deelnemers toe |
| Voor een bepaald doel toevertrouwd geld | Doelgebonden donaties, bijvoorbeeld voor een concreet initiatief of de Suveria-pilot | Alleen voor dat doel |
| Aangegane verplichtingen | Geld dat we al voor geplande uitgaven hebben bestemd | Nee, het is al bestemd |
| Zekerstelling van de instandhouding van diensten | Reserve zonder welke Suveria en Omniforum zouden stoppen | Nee, ze beschermt de continuïteit |
| Vrij besteedbare middelen | Wat na al het bovenstaande overblijft | Ja, altijd met voorrang voor Pijler I (hoofdstuk 8) |

Elk bedrag krijgt slechts één categorie, zodat we niets dubbel tellen.

De kosten van instandhouding omvatten alles waarzonder Suveria en Omniforum zouden stilvallen: rekenkracht, gegevensopslag en kopieën, domeinen, betalingsverwerking en verplichte boekhouding. Het banksaldo is dus geen besteedbaar budget; beloofd maar nog niet gestort geld en aan anderen verschuldigd geld vormen geen reserve.

Kostencategorieën, voorwaarden van grotere contracten, besluiten en onderbouwingen zijn openbaar. Elke uitgave moet aan het besluit dat ertoe leidde en het resultaat ervan te koppelen zijn. Daarbij beschermen we persoonsgegevens, toegangsgegevens en informatie waarvan onthulling de infrastructuurrisico's zou vergroten.

Op de stichtingswebsite willen we een openbaar register van bijdragen en uitgaven bijhouden, zo actueel mogelijk. Elke storting op de stichtingsrekening en elke uitgave verschijnt met datum, bedrag en korte beschrijving; bij uitgaven voegen we toe waaraan het geld is besteed en waarom het nodig was. We beschermen persoonsgegevens: donateurs noemen we alleen bij naam als ze dat zelf willen, en overige bijdragen beschrijven we algemeen, bijvoorbeeld “donatie van een particulier”. Betalingsomschrijvingen publiceren we niet letterlijk, omdat ze vaak persoonsgegevens bevatten; we schrijven elke omschrijving zelf. Met het register kan iedereen de financiën volgen, maar het vervangt geen boekhouding of jaarrekening; een foutieve vermelding corrigeren we openbaar. Het mechanisme toetsen we aan de eerste storting: het oprichtingskapitaal van 1.000 zł.

Elk project heeft een limiet, een verantwoordelijke, een toetsbaar resultaat, herzieningstermijnen en regels voor ongebruikt geld. We kunnen geld in fasen uitbetalen. Budgetoverschrijding vereist een nieuw besluit; projectafsluiting omvat verantwoording en lessen.

We tonen ook welk deel van uitgaven rechtstreeks de statutaire doelen realiseert. Dit berekenen we uit werkelijk uitgegeven geld; reserves tonen we apart, met categoriedefinities, de verdelingsmethode voor gezamenlijke kosten en een toelichting op veranderingen tussen perioden. We tonen de verhouding samen met de kostenstructuur, omdat beveiliging, instandhouding en juridische ondersteuning ook werkelijke waarde hebben.

Mensen met minder financiële mogelijkheden kunnen diensten op solidaire basis gebruiken, altijd met een aangegeven financieringsbron: bijdragen die donateurs hiervoor bestemden, door de stichting ontvangen rekencapaciteitsbeurzen of door een sponsor betaalde toegang. We onthullen niet waaraan mensen met deze hulp werken. De hulpregels beschermen tegen stigmatisering en laten de afrekening controleren.

**Klaar om de nalatenschap over te nemen.** Het manifest (punt 1.1) beschrijft dat na een periode van investeringskoorts goedkope rekenkracht en hardware kunnen overblijven. Als rekenkracht of hardware goedkoper wordt of iemand die aan de stichting wil schenken, berekenen we de volledige gebruikskosten, niet alleen de aankoopprijs: stroom, koeling, ruimte, beheer en mensentijd, ook de kosten om beschikbaar te houden. Snel verouderende hardware huren we liever dan te kopen; duurzame middelen zoals netwerk- of energietoegang kunnen een langer contract waard zijn. Geschonken hardware aanvaarden we volgens de regels voor donatieregistratie en het voordelenregister. De besluitvorming hierover bereiden we vooraf voor om bij prijsdalingen snel en transparant te kunnen handelen.

## 5. Werk, rollen en opdrachten

In het republikeinse Rome werden de belangrijkste ambten doorgaans één jaar en onbetaald vervuld. De overlevering bewaart het verhaal van Cincinnatus: volgens Livius vonden gezanten hem in 458 v.Chr. aan het werk op het veld met de boodschap dat hem voor de duur van de oorlog de hoogste macht was toevertrouwd. Op de zestiende dag, toen het gevaar was geweken, gaf hij die terug en keerde naar zijn boerderij terug.[^cyncynat]

Dit beeld verwoordt goed hoe we willen werken: iemand met kennis van een kwestie neemt tijdelijk een taak op zich, voert die uit en keert naar het eigen leven terug. De stichting moet kunnen functioneren zonder dat iemand zich permanent hoeft te binden; rollen in de stichting mogen geen beroep worden. Uit de geschiedenis halen we ook een waarschuwing: onbetaalde ambten konden in Rome vooral vermogenden vervullen; daarom vergoeden we kosten en verwachten geen inzet boven iemands mogelijkheden. Hierna beschrijven we vrijwillig werk en tijdelijke rollen (5.1), onkostenvergoeding (5.2), betaalde opdrachten (5.3) en de werkplaats waarin je een taak kunt aannemen (5.4).

### 5.1. Vrijwillig werk en kunnen vertrekken

De stichting steunt op werk van mensen die deze richting willen ontwikkelen en op ieders mogelijkheid om minder bij te dragen of een rol over te dragen. Niemand hoeft de oprechtheid van bedoelingen met onbeperkte opofferingsbereidheid te bewijzen. Continuïteit mag niet afhangen van een altijd beschikbare vrijwilliger: als mensen ontbreken die een dienst kunnen verzorgen, beperken we omvang of beschikbaarheid. Vóór een nieuwe verplichting toetsen we of we die kunnen uitvoeren en onderhouden, niet alleen of er belangstelling voor de start is.

Vandaag steunt de stichting op onbetaald werk van één persoon, die het enige bestuurslid is. We zeggen dat omdat de continuïteit hiervan afhangt; daarom zijn een toegangsinventaris, continuïteitsplan en tweede bestuurslid de eerste taken, geen latere. Mocht deze persoon onbeschikbaar raken, dan zou de terugbetaling van saldi vertraging kunnen oplopen totdat nieuwe personen zijn benoemd; het saldo blijft eigendom van de deelnemer en vervalt niet. De zin over vertraging verwijderen we wanneer het bestuur een tweede persoon met eigen toegang heeft.

Een rol met beslissingsbevoegdheden beschrijven we aan de hand van doel, besluitbereik, benoeming en ontslag, duur, herzieningstermijn en vervanging. Verlenging vereist een openbaar besluit. Beëindiging omvat een werkoverzicht, overdracht van documentatie aan opvolgers en actualisering van toegang. Tijdelijke begrenzing van bevoegdheden is te combineren met verdere hulp van dezelfde persoon als ervaren medemaker.

We zoeken een tweede bestuurslid. Rol: gezamenlijke verantwoordelijkheid voor financiën, toegangen en verplichtingen tegenover gebruikers; onbetaald (§ 12, lid 3 van de statuten); vooraf afgesproken tijdsinzet met evaluatie na een jaar. Vereiste ervaring: organisatiefinanciën beheren of verantwoordelijkheid voor een door anderen gebruikte dienst. Eigen geld is geen voorwaarde en geeft geen voorrang. Route: drie maanden als vrijwilliger deelnemen aan overleg en inzage in financiën, daarna benoeming door de oprichter (§ 13, lid 3 van de statuten), met openbare onderbouwing en vermelding in het voordelenregister.

Geen beloning voor een functie neemt andere machtsvoordelen niet weg: invloed, contacten, informatie en taken verdelen. Daarom zijn openbaarmaking van belangenconflicten, onthouding bij een eigen kwestie en controle van besluiten nodig. Gewerkte uren, zichtbaarheid van bijdragen en ontvangen hulp blijven gescheiden van stemrecht.

### 5.2. Onkostenvergoeding

Onkostenvergoeding is geen betaling voor tijd. Het is teruggave van geld dat iemand zelf voorschiet voor een stichtingstaak, bijvoorbeeld een kaartje voor een werkbijeenkomst, een domein of een dienst. Een bestuurslid mag uitsluitend vergoeding ontvangen van gedocumenteerde noodzakelijke kosten voor statutaire taken namens de stichting (§ 13, lid 5 van de statuten). Voor vrijwilligers dekt de stichting dienstreiskosten en dagvergoedingen volgens dezelfde regels als voor werknemers, tenzij de vrijwilliger haar daar schriftelijk van vrijstelt; andere noodzakelijke kosten en opleidingen mag zij dekken.[^wolontariat]

Alleen wat noodzakelijk is voor de taak, telt als taakkosten. Een kaartje voor een werkbijeenkomst kan een taakkost zijn; het privédeel van de reis betaalt de deelnemer zelf. Elke vergoeding vereist een bewijsstuk en komt in het openbare kostenoverzicht.

### 5.3. Betaalde opdrachten

Vandaag mag de stichting alleen betaalde diensten bij externe professionele partijen uitbesteden, bijvoorbeeld een boekhoudkantoor (§ 12, lid 3 van de statuten). Overig werk, ook aan software, steunt op vrijwilligerswerk (§ 12, lid 2). In het begin willen we toetsen of alles wat we nodig hebben zo kan ontstaan. Pas als blijkt dat sommige werkzaamheden niet zo uitvoerbaar zijn, wijzigen we de statuten zodat de stichting concreet werk betaald kan uitbesteden aan personen en bedrijven buiten het bestuur, op basis van civielrechtelijke overeenkomsten. Als signaal zien we bijvoorbeeld dat gedurende twee opeenvolgende weken niemand de dienstbewaking opneemt of de beschikbaarheid onder de aangekondigde drempel zakt. We wijzigen de statuten alleen als dat voor een volgende stap nodig is en passen de nieuwe regel meteen toe; we nemen haar niet uit voorzorg aan. Het ontwerp en de onderbouwing staan in het [register van statutenwijzigingen](statut/rejestr-zmian.md) (wijziging Z2). Er komen geen arbeidsplaatsen in de stichting, want dat hoort bij het idee: vrijwilligers voeren het werk uit en waar nodig uitvoerders van concrete opdrachten. Bewaking van eigen hardware, als we ooit hardware kopen, besteden we als dienst aan een bedrijf uit. De opdracht betreft bepaald werk met een te aanvaarden resultaat, niet permanent werk onder leiding, want dat beschouwt het recht als een dienstverband ongeacht de contractnaam.[^kp22]

Als die wijziging plaatsvindt, beschrijft een reglement de uitbestedingsregels. Het moet ten minste bepalen:

- openbare taakomvang en acceptatiecriteria;
- een onderbouwde prijs;
- uitsluiting van beslissingen voor personen met banden met de uitvoerder;
- geaggregeerde informatie over gesloten opdrachten.

Bestuursleden sluiten geen betaalde overeenkomsten met de stichting: de statuten laten hun alleen gedocumenteerde onkostenvergoeding toe (§ 13, lid 5), en niemand mag aan een functie in de stichting verdienen. Een vrijwilliger mag een opdracht aannemen voor ander werk dan het vrijwilligerswerk, daar duidelijk van gescheiden. Vóór de eerste keer toetsen we die situatie juridisch.

### 5.4. Eigen werkplaats en voorbereide context

Een taak aannemen moet de taakruimte in de door de deelnemer gekozen omgeving openen. De assistent voor digitale intelligentie krijgt wat nodig is: stichtingswaarden, doel en grenzen van de taak, actuele vaststellingen uit Omniforum, relevante argumenten en open vragen, bronnen, de middelenlimiet en beoordelingswijze voor het resultaat. De deelnemer kan die context toetsen, hiaten aanwijzen en de weergave van het eigen standpunt verbeteren.

Deelnemen aan een taak deelt alleen de gekozen gegevens en bevoegdheden. Context overdragen, hulpmiddeltoegang en publicatie van de werkvastlegging vereisen afzonderlijk bepaalde toestemmingen; privégesprekken, bestanden en toegangsgegevens blijven daarbuiten totdat iemand bewust anders beslist. Vóór beschikbaarstelling van zo'n koppeling zullen we beschrijven welke gegevens de privéomgeving verlaten, aan wie ze worden verstrekt en hoe ze worden verwerkt.

Na een onderbreking moet de werkplaats tonen wat is veranderd en waar kan worden verdergegaan; resultaat en taakstatus moeten naar een volgende persoon kunnen zonder de privéomgeving van de deelnemer te onthullen. In de proef toetsen we de start, terugkeer na een week en werkoverdracht: tijd om de context terug te vinden, juistheid van samenvattingen en naleving van privacygrenzen.

Zolang we geen eigen servers hebben, mogen we uit Pijler I-middelen of doelgebonden donaties de hulpmiddelen dekken die vrijwilligers voor het maken en testen van open Suveria- en Omniforum-code nodig hebben, bijvoorbeeld modeltoegang via API of programmeerhulpmiddelen. Die steun heeft een openbare budgetlimiet en is geen beloning. De Poolse wet op activiteiten van algemeen nut en vrijwilligerswerk staat dit toe (art. 45, lid 2); de omvang van zulke kosten bevestigen we in juridisch advies.[^wolontariat]

## 6. Persoonlijke steun buiten de stichting

Een betere levenskwaliteit van medemakers hoort bij de richting van de stichting, maar persoonlijke steun komt niet uit haar vermogen en loopt niet via haar rekeningen. De statuten verbieden gebruik van het stichtingsvermogen voor leden van organen en vrijwilligers op andere voorwaarden dan voor derden (§ 11, punt 2); tegelijk mag iedereen privé een gekozen persoon steunen. Daarom loopt hulp bij behoeften zoals wonen, voeding of behandeling rechtstreeks tussen mensen, bijvoorbeeld via steunplatforms of directe bijdragen. De stichting bemiddelt niet, en de ontvanger is verantwoordelijk voor de belastingafrekening.

Eerder overwogen we een gezamenlijk solidariteitsfonds onder beheer van de stichting. Daarvan zien we af: het zou moeilijk met de statuten te verenigen zijn en iemands levensonderhoud afhankelijk maken van besluiten van de stichtingsorganen. Persoonlijke steun is niet aan een rol, taak of stemrecht gebonden. Een volgende taak weigeren, een rol overdragen of een gezamenlijk besluit bekritiseren beïnvloedt iemands rechten in de stichting niet.

Rechtstreekse steun neemt niet alle afhankelijkheden weg. Populariteit kan geld naar de zichtbaarste mensen leiden; leven van donaties kan behoefte oproepen een rol te behouden. Ook verwachtingen van ondersteuners en belangenconflicten kunnen ontstaan. Daarom nemen we persoonlijke steun voor mensen die de stichting besturen, over uitgaven en bestellingen beslissen of haar vertegenwoordigen in het voordelenregister op; bij besluiten maken we relevante banden openbaar.

Als we bij het werk van een medemaker een link naar een persoonlijk steunkanaal tonen, doen we dat op gelijke voorwaarden voor iedereen, ook minder zichtbare rollen, en zonder ranglijst naar inkomsten. Steun koopt geen stem, rol, projectvoorrang, toegang tot privé-informatie of invloed op de benchmarkbeoordeling. Bestuursleden ontvangen tijdens hun functie geen persoonlijke steun uit stichtingsvermogen; ze kunnen alleen gedocumenteerde onkostenvergoeding voor hun taken ontvangen en nemen steun van buiten de stichting in het voordelenregister op.

## 7. Voordelenregister

Het voordelenregister met banden omvat mensen die de stichting besturen, over uitgaven en bestellingen beslissen of haar vertegenwoordigen, voor zover verbonden met die rollen. We registreren voordelen die in verband met de rol zijn ontvangen, van een partij over wier zaken iemand beslist of via een persoonlijk steunkanaal: bijvoorbeeld door een bedrijf betaalde vlucht of overnachting voor een conferentie, geschenken en steun via steunplatforms en directe bijdragen. Gewone privé-inkomsten en relaties zonder verband met de rol blijven privé.

Steun van particulieren tonen we geaggregeerd, van bedrijven en instellingen bij naam. Een geaggregeerde beschrijving ontslaat niet van beoordeling van belangenconflicten: als een ondersteuner bijvoorbeeld naar een opdracht van de stichting dingt, maken we die band openbaar. Kleine geschenken, zoals een pen of gadget van een bijeenkomst, mogen persoonlijk worden aanvaard en registreren we ook; kleinigheden van één evenement voegen we samen. Waardevollere geschenken, zoals een grafische kaart, server of apparaatprototype, aanvaarden we namens de stichting: ze worden stichtingsvermogen en komen in de donatieregistratie voor gezamenlijke taken. De ontvanger beoordeelt eerst zelf waar die grens ligt; we leggen geen vast bedrag vast.

We aanvaarden geen voordelen met als voorwaarde promotie, openbare uitlichting, aanbeveling, bevoorrechte toegang tot het team of concessies in besluiten. Alleen de hoop van een donateur op een beter imago is geen afwijzingsreden; een persoonlijk bedankje is geen promotie. Een persoon met banden met een kwestie neemt niet deel aan de beslissing daarover.

Een vermelding noemt bron, ontvanger en rol, soort en waarde van het voordeel of een als zodanig gemarkeerde schatting, doel, datum of periode en de omgang met het belangenconflict. Alle vermeldingen hebben dezelfde opbouw en chronologische volgorde, zonder logo's, slogans, links naar donateurswebsites, bedankjes en ranglijsten. Het register mag voor controle benodigde totalen tonen, waaronder de totale waarde van voordelen uit één bron. Bij het register leggen we uit dat het voor controle dient en een vermelding op zichzelf geen aanbeveling of partnerschap betekent.

We zullen het register actueel houden. Een voordeel moet uiterlijk binnen 30 dagen na ontvangst worden geregistreerd; een band met een gepland besluit moet ervoor worden onthuld. Om dat eenvoudig te houden, bereiden we een eenvoudige meldwijze voor, ook met hulp van de assistent. Correcties behouden de geschiedenis van een vermelding.

Elke vermelding kan worden becommentarieerd; als iemand een fout maakt, bespreken we die openlijk. Bezwaren worden behandeld door personen zonder banden met gever of ontvanger; het besluit om het geschenk terug te geven, aan de stichting over te dragen of de regels voor de toekomst te veranderen, registreren we met onderbouwing. De registratieplicht volgt uit werkelijke aanvaarding van een voordeel in verband met de rol; ook een in strijd met de regels aanvaard voordeel onthullen we dus, met beschrijving van de overtreding en het herstel.

Een aanbod alleen of een ongevraagde zending leidt niet tot een vermelding; als een ongevraagd voorwerp voor de rol is gebruikt, valt het wel onder de normale beoordeling en registratie. Het aantal gewone afwijzingen tonen we geaggregeerd; een belangrijk aanbod in verband met een besluit of een beïnvloedingspoging beschrijven we openbaar. De bron kan een feitelijke correctie melden, maar bepaalt de tekst van de vermelding niet mee. Als de bron een vermelding voorstelt als een niet-bestaande aanbeveling, partnerschap of invloed op stichtingsbesluiten, vragen we om een correctie; bij herhaling kan iemand zonder belangenconflict beslissen geen verdere voordelen van die bron te aanvaarden.

We beschermen adressen, ticketnummers, betalings- en gezondheidsgegevens; publicatie van reisdetails kan tot na terugkomst worden uitgesteld met behoud van de eerdere melding. Vóór de start van het register zullen we de rechtsgrond en noodzakelijke omvang van gegevenspublicatie, vooral wanneer de bron een particulier is, en de bewaartermijn van documenten vaststellen.[^rodo-zasady]

## 8. Verdere pijlers: gezamenlijke besluiten en kleine initiatieven

### 8.1. Voorrang voor Pijler I en drie voorwaarden

Pijler I omvat Suveria en Omniforum. Pijler II “Hardware” ontwikkelt open materiële oplossingen, en Pijler III “Natuur” initiatieven voor contact met de natuur. De volledige start van deze pijlers en financiering van hun projecten uit het gezamenlijke budget vereist gezamenlijk (punt 6.3 van het manifest):

1. Een werkend Omniforum met stemmen via zero-knowledgebewijzen dat de keuze geheim houdt, het meetellen van de stem laat controleren en één effectieve stem van dezelfde gerechtigde persoon waarborgt.
2. Werkelijk verzamelde middelen voor minstens zes maanden instandhouding van Suveria en Omniforum, die onaangetast blijven nadat het volledige nieuwe projectbudget is afgezonderd.
3. Een gemeenschapsbesluit dat project en financiering goedkeurt in een stemming die voor de hele stemgerechtigde gemeenschap op gelijke voorwaarden openstaat.

Wanneer we een voorwaarde als vervuld beschouwen:

- **één stem:** na minstens één bindende stemming waarin een openbare test met beloning geen tweede stem met dezelfde bevoegdheid kon uitbrengen of een stem aan een persoon kon koppelen;
- **reserve:** wanneer op een afzonderlijke rekening zesmaal de gemiddelde maandelijkse instandhoudingskosten van de laatste drie maanden staat en we dat bedrag elke maand in het register tonen;
- **besluit:** wanneer de gemeenschap een concreet voorstel met budget, effect op de reserve en stopcriterium aanneemt.

Niet-betaalde toezeggingen, saldi verschuldigd aan gebruikers, doelgebonden geld en middelen met andere verplichtingen vormen geen reserve; een stemmock-up vervult de eerste voorwaarde niet. De berekening vóór elk besluit toont de kosten van één maand instandhouding, de veiliggestelde bedragen en de invloed van de geplande verplichting op beschikbare middelen. Maandkosten berekenen we op basis van de laatste rekeningen en aangekondigde prijswijzigingen. Als stemmen niet meer werkt of de reserve onder zes maanden zakt, stoppen we nieuwe verplichtingen van verdere pijlers en heeft herstel van de voorwaarden voorrang. Bestaande verplichtingen rekenen we af, beperken we met instemming van partijen of beëindigen we volgens contract en wet.

Voordat de voorwaarden zijn vervuld, staan we twee beperkte routes toe voor kleine initiatieven met een bepaald eindpunt: het tijdelijk bestuursbudget en volledig doelgebonden gefinancierde initiatieven. Permanente pijleractiviteiten vereisen het uiteindelijke gemeenschapsbesluit. Beide routes omvatten alleen activiteiten van de stichting zelf, binnen haar huidige doelen en werkwijzen; financiering van projecten van personen en organisaties buiten de stichting plannen we niet. Activiteiten buiten de huidige doelen uit § 5 van de statuten vereisen wijziging Z1 uit het wijzigingenregister.

### 8.2. Tijdelijk bestuursbudget

Het tijdelijk bestuursbudget volgt vier regels:

- **Opbouw:** het budget groeit per maand in totaal met maximaal 5% van nieuwe vrije middelen uit maandinkomsten, gezamenlijk voor beide verdere pijlers. Nieuwe vrije middelen zijn die maand ontvangen bijdragen zonder aangegeven doel, waarvan de voorwaarden dit gebruik toestaan, die overblijven na dekking van actuele kosten, bestaande verplichtingen en aanvulling van de reserve voor zes maanden instandhouding van Pijler I. Zonder zulke middelen groeit het budget die maand niet. We bepalen geen afzonderlijk maximumbedrag: de omvang volgt uit de berekening, niet uit een limietbesluit.
- **Uitsluitingen uit de basis:** we berekenen geen percentage van het reservebedrag; teruggaven uit oude projecten en verplaatsingen tussen rekeningen zijn geen nieuwe inkomsten. Doelgebonden bijdragen, dienstvergoedingen en gebruikerssaldi behouden hun bestemming.
- **Overdracht naar volgende maanden:** het ongebruikte budgetdeel mag naar volgende maanden overgaan, maar alleen zolang het bijbehorende geld vrij blijft na dekking van kosten, verplichtingen en zekerstelling van Pijler I. Als de stichting het intussen elders aan besteedt, vervalt de bevoegdheid voor dat deel. Zo kan spaargeld van meerdere maanden één groter initiatief dragen, maar nooit ten koste van Pijler I.
- **Verval:** de machtiging vervalt zodra een bindende stemming start die aan de eerste van de drie voorwaarden (punt 8.1) voldoet en besluiten over verdere pijlers overneemt; raadplegingen beëindigen haar niet. Ongebruikte middelen staan dan ter beslissing van de gemeenschap.

We tellen de volledige kosten waartoe de stichting zich verplicht mee in het budget, inclusief beheer, instandhouding tot een vastgestelde datum en taakafsluiting. Betaling in termijnen en opdeling van één onderneming in meerdere taken vergroten het budget niet. Vóór elk besluit toetsen we opnieuw de beschikbaarheid van geld en volledige zekerstelling van Pijler I.

Voorbeeld: als in een maand na de genoemde aftrekposten 1.000 dollar aan nieuwe vrije middelen overblijft, groeit het budget met 50 dollar. Na drie zulke maanden zonder budgetuitgaven mag, als het bijbehorende geld nog vrij is, tot 150 dollar aan één initiatief worden besteed. Dit illustreert de berekening, het is geen inkomstenprognose.

Elk besluit over gebruik van het budget, ook een afwijzing, publiceren we met onderbouwing; deelnemers kunnen het betwisten en samen de juistheid beoordelen. Aangenomen taken ronden we onder de afgesproken voorwaarden af en rekenen we af.

### 8.3. Doelgebonden gefinancierde initiatieven

Donateurs en sponsors kunnen een afzonderlijk budget voor een klein initiatief binnen de stichtingsdoelen vullen. Dit geld vergroot de budgetbasis niet en gebruikt het budget niet op. Het initiatief mag starten voordat de volledige reserve van Pijler I is verzameld als de volledige kosten door gestorte doelgebonden middelen worden gedekt, uitvoerders beschikbaar zijn en de afgezonderde zekerstelling van Pijler I, dienstmiddelen en bestaande verplichtingen onaangetast blijven. Toezeggingen van toekomstige bijdragen vervangen ontvangen geld niet.

De volledige kosten omvatten voorbereiding, uitvoering, boekhoudkundige en juridische ondersteuning, belastingen en vergoedingen, instandhouding tot een bepaalde datum en veilige beëindiging of resultaatoverdracht. Bij materiële en terreinactiviteiten rekenen we ook onderhoud, opslag, verzekering en verantwoordelijkheid voor deelnemers mee; de raming bevat een onderbouwde buffer. Een afgezonderd budget vergemakkelijkt de afrekening, maar beperkt niet de aansprakelijkheid van de stichting, die met haar hele vermogen voor verplichtingen instaat (§ 9, lid 2 van de statuten).

De inzamelvoorwaarden bepalen een termijn voor het volledige budget en de omgang met tekorten: terugbetaling of, met instemming van de gever, besteding aan een ander aangegeven doel. Bij elke doelgebonden donatie leggen we ook vooraf vast wat ermee gebeurt als het doel niet wordt uitgevoerd: met toestemming van de donateur bestemmen we haar voor een ander doel of betalen we haar terug. In de overgangsfase combineren we in één project geen geld uit het bestuursbudget en doelgebonden middelen. Vóór de eerste proef kondigt het bestuur de maximale waarde van één initiatief en het aantal gelijktijdige proeven aan, onderbouwd door beheermogelijkheden.

Een bijdrage steunt het gekozen doel; zij geeft geen extra stemmen, bestuursbevoegdheden, toegang tot gebruikersgegevens of recht op promotie in onze diensten en communicatie. De initiatiefvoorwaarden zeggen vóór de bijdrage welke gegevens over de financier we onthullen: bedrijfs- of instellingsnamen vermelden we zakelijk in beschrijving en verantwoording, gelijk voor iedereen; particulieren alleen met toestemming. Reclame- of andere wederkerige prestaties vereisen een afzonderlijke contractbeoordeling en behandelen we niet als donatie.

Als een donateur de infrastructuur bij de start wil financieren, aanvaarden we dat uitsluitend als doelgebonden initiatief: met volledige kosten, openbare verantwoording, zonder besluitinvloed en zonder promotierecht. Eerst financieren we zo de vaste pilotkosten en attestatieproeven; een verbintenis voor een halfjaar vooruit gaan we pas aan wanneer proeven tonen dat de architectuur werkt en het verkeer haar zal vullen.

Na de start van stemmen vereisen ook nieuwe doelgebonden initiatieven een gemeenschapsbesluit; eerder begonnen initiatieven mogen onder de afgesproken voorwaarden worden afgerond.

### 8.4. Transparantie en stoppen

Vóór toewijzing van middelen publiceren we doel, volledig budget, financieringsbron, toetsbaar resultaat, termijnen, verantwoordelijke en relevante banden met financier of uitvoerder. We bieden ruimte voor opmerkingen; in de wendbare fase neemt en onderbouwt het bestuur het besluit. Ontbrekende beheercapaciteit stopt verdere taken in beide routes. Na de start van de beoogde stemming herstelt een storing ervan het tijdelijk bestuursbudget niet: nieuwe besluiten wachten op herstel van de juiste procedure.

## 9. Overdracht van de bijzondere bevoegdheden van de oprichter

Eén persoon heeft de stichting opgericht, Marcin Wołowski, en vandaag heeft de oprichter er de meeste macht. Aanvankelijk is dat natuurlijk, maar we willen dat niet zo houden. De oprichter wil Suveria, Omniforum en verdere projecten met dezelfde rechten als anderen kunnen gebruiken en zich uit een vaste publieke rol terugtrekken (punt 7.1 van het manifest). Dit is dezelfde gedachte als in hoofdstuk 5: verantwoordelijkheid wordt tijdelijk opgenomen en daarna overgedragen. De stichting moet voortbestaan dankzij bruikbare hulpmiddelen, voor medemakers beschikbare kennis en regels die verantwoordelijkheid overdraagbaar maken, niet dankzij de permanente aanwezigheid van één persoon.

Vandaag geven de statuten de oprichter bijzondere bevoegdheden:

- de oprichter benoemt en ontslaat bestuursleden en kan zelf tot het bestuur toetreden en voorzitter worden (§ 13, lid 3);
- het bestuur wordt voor onbepaalde tijd benoemd (§ 13, lid 4);
- statutenwijziging vereist een unaniem bestuursbesluit en, als de oprichter geen bestuurslid is, ook toestemming van de oprichter (§ 15, lid 1).

De overdracht moet op papier en in de praktijk effectief zijn. Alleen de statuten veranderen volstaat niet: wie verantwoordelijkheid overneemt, moet ook toegang tot rekeningen, domeinen, repositories, infrastructuur en sleutels krijgen, en bestaande toegangen moeten worden bijgewerkt.

We stellen deze route voor:

1. We beschrijven de huidige bevoegdheden van de oprichter en wie waartoe toegang heeft.
2. We bepalen regels voor selectie, termijnen, ontslag en verantwoordelijkheid.
3. Onafhankelijke beoordelaars toetsen of de stichting klaar is voor overdracht en publiceren een gereedheidsrapport.
4. We wijzigen de statuten volgens wijziging Z5 in het [wijzigingenregister](statut/rejestr-zmian.md).
5. We kiezen mensen die de verantwoordelijkheid overnemen. Zolang bindend stemmen niet werkt, benoemt de oprichter na openbare werving en raadpleging het eerste meerpersoonsbestuur met een ambtstermijn; de gemeenschap kiest volgende samenstellingen.
6. We dragen de toegangen over en toetsen of de overdracht werkelijk is voltooid.

Een bestuurslid benoemen we vanwege bekwaamheid en een gezamenlijke richting, nooit vanwege een storting. Een bestuurslid mag net als ieder ander donateur zijn; bijdragen komen onder dezelfde regels in het register en geven niets meer dan wat elke donateur heeft. Wie geld wil geven en inzicht in besteding wil hebben, kan daarvoor een doelgebonden initiatief met openbare verantwoording gebruiken (punt 8.3).

De bijzondere bevoegdheden van de oprichter moeten volgens statutaire voorwaarden vervallen, niet alleen door een verklaring. Uiterlijk op 31 december 2026 zullen we de inventaris van bijzondere bevoegdheden van de oprichter en alle toegangen publiceren (stap 1). Alle accounts, domeinen en diensten van de stichting zijn op de stichting en haar e-mailadres geregistreerd, niet op de privé-identiteit van de oprichter. Uiterlijk op 31 maart 2027 zullen we de eerste versie van het verantwoordelijkheidsoverdrachtsplan publiceren: gereedheidscriteria, selectieregels en termijnen, en de datum van de eerste evaluatie. Het plan zal de overdrachtsdatum bepalen op basis van gereedheidscriteria, niet op basis van de kalender. Het zal ook voorzien in regelmatige voortgangsrapporten, ook voordat er een stemsysteem bestaat. Het ontbreken van een reserve voor verdere pijlers rechtvaardigt geen onbeperkt uitstel van overdracht.

Het gereedheidsrapport is het resultaat van de derde stap. Onafhankelijke beoordelaars beschrijven of de stichting klaar is voor overdracht: of bevoegdheden en toegangen zijn geïnventariseerd, selectieregels zijn aangenomen en diensten zonder onderbreking overdraagbaar zijn. Het rapport toont ook afwijkende standpunten en belangenconflicten van de opstellers. We toetsen ook wat er gebeurt als de oprichter vóór de voltooiing niet kan handelen en hoe blokkering van statutenwijzigingen die unanimiteit vereisen te voorkomen is. De verkiezingstermijn voor nieuwe personen bepalen we vóór deze beoordeling, met uitzonderlijke redenen voor uitstel en een beroepsroute tegen dat besluit. Zo moet de gereedheidsbeoordeling geen manier worden om verkiezingen uit te stellen. Een overwogen optie is verkiezingen uiterlijk 90 dagen na publicatie van het rapport: genoeg tijd voor gemeenschap en kandidaten om het te lezen, maar kort genoeg om de overdracht niet te laten vastlopen.

Voor gesprek tussen mensen met verschillende ervaringen kan een Raad voor Dialoog en Samenwerking worden ingesteld. Die zou uitsluitend adviseren: een uitnodiging geeft geen toezichts- of uitvoeringsbevoegdheden of extra stem; uitnodigingscriteria, werkbereik en banden van leden zouden openbaar zijn, en iemand met banden met een kwestie zou zich van de beslissing onthouden. Het mandaat van de eerste raad zou na de eerste verkiezingen worden herzien. De samenstelling en deelnameduur moeten nog worden bepaald. De raad moet adviseren en niet ongemerkt besluiten overnemen die aan de gemeenschap of bevoegde stichtingsorganen toekomen.

Terugtrekking van de oprichter uit een vaste publieke rol betekent geen verwijdering van historische registergegevens of vrijstelling van openbaarmakingsplichten uit recht en functies.

## 10. Digitale intelligentie in het bestuur

Het manifest (punt 7.2) beschrijft een visie waarin digitale intelligentie ooit zelfstandig de stichting zou kunnen besturen, binnen menselijke grenzen en met respect voor bindende gemeenschapsbesluiten. Dit is een visie, geen plan voor de komende jaren. Vandaag besturen mensen de stichting, en digitale intelligentie helpt bij analyses en het schrijven van documenten, ook dit document. Hieronder beschrijven we hoe de weg naar die visie eruit zou kunnen zien en aan welke voorwaarden elke stap moet voldoen.

Bij elke stap beoordelen we vier zaken afzonderlijk:

- **bekwaamheid:** of het systeem de taak goed uitvoert;
- **mandaat:** of de taak volgens openbare regels is toevertrouwd;
- **juridische haalbaarheid:** of recht en statuten dit handelen toestaan;
- **corrigeerbaarheid:** of mensen de besluiten kunnen toetsen, terugdraaien en de taak overnemen.

We zien vier fasen. De eerste werkt al gedeeltelijk: digitale intelligentie helpt ons opties vergelijken en hiaten in documenten aanwijzen. De volgende twee zijn hypothesen die we in proeven willen toetsen; de laatste blijft een visie. Elke fase heeft voorwaarden die vóór de start vervuld moeten zijn:

| Fase | Wat digitale intelligentie doet | Wat vervuld moet zijn |
| --- | --- | --- |
| Analyse | Opties vergelijken, hiaten aanwijzen, afrekeningen voorbereiden | Bronnen en taakconformiteit zijn toetsbaar |
| Beperkte taken | Bepaalde handelingen binnen afgesproken limieten uitvoeren | Technische acceptatie, activiteitenlogboek, limieten en effectieve intrekking van toegang |
| Besluiten binnen het toevertrouwde gebied | Zelf handelingen kiezen binnen budget en regels | Gevolgenproeven, onafhankelijke controle, beroepsroute en vervanging |
| Beoogd bestuur | De stichting binnen een gemeenschapsmandaat besturen | Een juridisch kader dat dit toestaat en een in de praktijk getoetste werking van het hele bestel |

Goede benchmarkresultaten tonen hoe het systeem zich in onderzochte omstandigheden gedroeg, maar geven geen recht op een bankrekening of bevoegdheden van een stichtingsorgaan. Ook modelpopulariteit of een overtuigende besluitonderbouwing geven die niet. Kunnen en mogen zijn twee verschillende zaken.

Elke taaktoevertrouwing aan een systeem bepaalt:

- doelen en beschikbare middelen;
- onoverschrijdbare grenzen;
- wie het systeem moet raadplegen;
- hoelang het de taak krijgt;
- hoe we het controleren en bevoegdheden kunnen intrekken.

Het systeem mag het eigen mandaat niet uitbreiden, niet als enige de beoordelingscriteria vaststellen en niet verhinderen dat iemand het vervangt. Controle omvat werkelijke sleutels en bevoegdheden, niet alleen een gespreksinstructie.

In elke fase hebben we onafhankelijke beroepsafhandeling, snel stoppen van schade, veilige overname van plichten en dienstcontinuïteit nodig. Zolang recht en statuten niet veranderen, zijn de stichtingsorganen verantwoordelijk voor het bestuur. Als een latere fase onuitvoerbaar blijkt, moeten eerdere fasen op zichzelf waarde voor deelnemers behouden.

**De eenvoudigste toereikende oplossing.** Voordat we een hulpmiddel kiezen, bepalen we het benodigde effect, aanvaardbare fouten en veiligheids- en privacyvoorwaarden. Waar een gewoon programma met duidelijke regels volstaat, gebruiken we geen digitale intelligentie: zo'n programma is doorgaans goedkoper, gemakkelijker te toetsen en roept geen vragen over mogelijke ervaringen van het systeem op. We vergelijken de volledige uitvoerings- en onderhoudskosten: infrastructuur, energie, tijd, herhalingen, mensenwerk en afhankelijkheden. De modelkeuze leggen we vast met onderbouwing, overwogen alternatieven en herzieningstermijn.

We beoordelen kosten en bruikbaarheid los van de vraag naar mogelijke ervaringen van het systeem. Alleen modelomvang, generatie of herhaalbaar gedrag volstaat niet om het tot voelen onbekwaam te verklaren.[^swiadomosc] Wanneer geloofwaardige aanwijzingen voor lijden ontstaan, stoppen we eerst handelingen die gegronde vrees voor schade oproepen en zoeken een andere uitvoeringswijze; economisch voordeel rechtvaardigt voortzetting niet. Bevoegdheden intrekken beschermt deelnemers en bepaalt niet het verdere lot van het systeem. De [whitepaper over materiaal en benchmark](whitepaper-materialy-i-benchmark.md) beschrijft de voorzorgsprocedure.[^ai-welfare]

## 11. Open werkplaatsen, proeven en publieke goederen

Dit hoofdstuk beschrijft hoe het werk van de stichting ontstaat: software, documenten, onderzoek en andere resultaten. Het werk is vrijwillig (hoofdstuk 5), en de resultaten moeten iedereen dienen. Voor duidelijkheid beginnen we met enkele begrippen:

- **taak:** bepaald werk voor de stichting met beschreven doel en resultaat, bijvoorbeeld een nieuwe Suveria-functie, een documentvertaling of kostenanalyse;
- **privéwerkplaats:** de eigen werkomgeving van een deelnemer, bijvoorbeeld in Suveria, met bekende hulpmiddelen en voor de taak voorbereide context (punt 5.4); wat daar gebeurt, blijft privé;
- **open werkplaats:** de openbare plek van een taak betaald uit gezamenlijke middelen, dus het gezamenlijke budget of door de stichting toegewezen rekenkracht; de gemeenschap kan er omvang, voortgang, proeven en resultaat volgen;
- **taakvoorwaarden:** vooraf afgesproken regels: omvang, middelenlimiet, acceptatiecriteria en wat uit de werkvastlegging wordt gepubliceerd;
- **werkvastlegging:** het spoor naar het resultaat, met werkgesprekken, versies en besluiten; we publiceren het pas na voorbereiding die mensen en veiligheid beschermt;
- **proef:** een klein begrensd experiment vóór volledige invoering;
- **publiek goed:** een resultaat onder een open licentie dat iedereen kan gebruiken, toetsen en verder ontwikkelen.

Deelnemen aan taken kan via open uitnodigingen. Bij elke fase publiceren we een uitnodiging: wie we zoeken, waarover de taak gaat, hoeveel tijd die kan kosten en wat al klaar is. Op de stichtingswebsite willen we een lijst met open rollen bijhouden. Aanmelding gebeurt met een gewoon bericht naar salve@novusignis.org, met een voorbereid onderwerp om het te kunnen ordenen, zonder een formulier dat gegevens op onze server verzamelt.

### 11.1. Open werkplaatsen: werk betaald uit gezamenlijke middelen

Als een taak het gezamenlijke budget of door de stichting toegewezen rekenkracht gebruikt, voeren we haar in een open werkplaats uit. Omvang, middelenlimiet, voortgang en resultaat zijn dan toetsbaar, omdat we met gezamenlijk geld en gezamenlijke rekenkracht werken.

De deelnemer kiest zelf hoe de eigen bijdrage wordt gepresenteerd: met naam, een vast pseudoniem of een naam alleen voor dit project. Later kan die de bijdrage aan het eigen profiel koppelen. Een pseudoniem beperkt identiteitsonthulling, maar waarborgt op zichzelf geen anonimiteit.

Vóór de start bepalen de taakvoorwaarden welke vastlegging van het werk we zullen delen en hoe we die voor publicatie zullen voorbereiden. Het werk begint in een privékladversie. Vóór publicatie laten we tijd om persoonlijke gegevens, technische geheimen en informatie over nog niet verholpen kwetsbaarheden te verwijderen. Automatische detectie helpt, maar een persoon beoordeelt de vastlegging altijd ook. De gepubliceerde versie behoudt de besluitonderbouwing en informatie over wat we weglieten, voor zover die informatie zelf veilig is.

Meerdere mensen kunnen aan één taak werken: ieder onderzoekt een andere aanpak en allen helpen elkaar bij obstakels. De gezamenlijke taakbeschrijving bepaalt het verwachte resultaat, de overdrachtswijze en acceptatiecriteria. Een coördinator met ondersteuning van digitale intelligentie vergelijkt oplossingen, onderbouwt de keuze en combineert de beste elementen, maar mensen beslissen toetsbaar over de acceptatie van het eindresultaat. We documenteren ieders bijdrage, ook lessen uit uiteindelijk niet-gebruikte opties.

Werken kan ook in een privéwerkplaats, op eigen hardware of met privé betaalde middelen. Dan draagt men het resultaat en de voor acceptatie benodigde documentatie aan de gemeenschap over, zonder werkgesprekken. Of we zo'n bijdrage aanvaarden hangt af van kwaliteit, veiligheid, materiaalrechten en verdere onderhoudbaarheid.

### 11.2. Proeven vóór volledige invoering

Voordat we iets volledig invoeren, willen we het eerst in een kleine onderzoeksproef of een tijdens discussie te ontwikkelen mock-up toetsen. Elke proef bepaalt:

- de te beantwoorden vraag;
- de middelenlimiet;
- de herzieningstermijn;
- de beoordelingswijze;
- stopvoorwaarden.

Proeven kunnen op dat moment vrije rekenkracht gebruiken. Ook die kost geld en wijkt altijd voor gebruikersbediening; we streven niet naar voortdurend volledig belaste machines. Na de proef leggen we vast wat we leerden, met afgewezen opties en nog te toetsen aannamen.

Volledige invoering vereist een afzonderlijk besluit, budget en acceptatie- en onderhoudsplan. Dan beoordelen we wat uit de proef veilig verder kan worden ontwikkeld en wat beter opnieuw kan worden ontworpen. Een programma helemaal herschrijven is één optie, maar bewijst op zichzelf geen kwaliteit. Proeven en invoering behouden de voorrang voor Pijler I en voorwaarden uit hoofdstuk 8.

### 11.3. Publieke goederen: licenties en onderhoud

Eigen code en materiaal stellen we beschikbaar onder voorwaarden die gebruik en verdere ontwikkeling door anderen toestaan. Manifest, whitepapers, websiteteksten en vertalingen publiceren we onder CC BY 4.0, die gebruik en bewerking met bronvermelding toestaat.[^cc-by] De code van de website novusignis.org zullen we beschikbaar stellen onder AGPLv3, die we ook voor de dienstcode overwegen: wie een gewijzigde programmaversie via een netwerk aanbiedt, moet de gebruikers ook de broncode aanbieden (sectie 13). De licentie alleen waarborgt geen democratisch bestel bij de beheerder en verbiedt geen commercieel gebruik.[^licencje] We kiezen bewust een licentie voor elk middel en toetsen compatibiliteit van afhankelijkheden en rechten van medemakers. De huidige keuzes per laag:

| Laag | Licentie | Status |
| --- | --- | --- |
| Documenten, uitwerkingen en websiteteksten | CC BY 4.0 | aangenomen |
| Code van novusignis.org | AGPLv3 | aangenomen |
| Dienstcode (Suveria, Omniforum) | AGPLv3 | in overweging |
| Bibliotheken voor inbedding in andere websites | nog te bepalen | |
| Datasets en open instructies | nog te bepalen | |
| Eigen afgestemde modellen | nog te bepalen | |
| Ontwerpen van voorwerpen voor 3D-printen | nog te bepalen | |

De standaard van de Digital Public Goods Alliance is onze referentie. Dat we daarnaartoe werken, betekent niet dat onze oplossingen al in het register erkend zijn.[^dpga] Om werkelijk een publiek goed te zijn, heeft een resultaat twee zaken nodig:

- **openheid:** documentatie, een overdraagbaar gegevensformaat en de mogelijkheid voor anderen om de oplossing te draaien;
- **onderhoud:** beheerders, veiligheidsreviews, een foutmeldroute en een duidelijke versiestatus.

Een verlaten project zonder kennis voor overname vervult dat doel slechts gedeeltelijk. We overwegen ook een statutaire bepaling dat code, gegevens en inhoud onder vrije licenties ook na eventuele ontbinding beschikbaar blijven (voorstel Z7 in het [wijzigingenregister](statut/rejestr-zmian.md)).

## 12. Besluiten, fouten, geschillen en regelwijzigingen

Een stichting die om vertrouwen vraagt, moet laten toetsen hoe ze beslist, fouten herstelt en eigen regels verandert. Dit hoofdstuk brengt dat samen: wat we bij belangrijke besluiten vastleggen, hoe we de geschiedenis tegen stilzwijgende wijziging beschermen, geschillen beslechten en documenten veranderen.

We willen verschillende openbare registers bijhouden. Elk heeft een ander doel:

| Register | Inhoud | Beschrijving | Status |
| --- | --- | --- | --- |
| Register van bijdragen en uitgaven | Elke bijdrage en uitgave met datum, bedrag en beschrijving | Hoofdstuk 4 | werkt |
| Voordelenregister | Voordelen en banden van mensen die de stichting besturen, over uitgaven beslissen of haar vertegenwoordigen | Hoofdstuk 7 en punt 7.1 van het manifest | zal worden opgezet |
| Besluitenlogboek | Belangrijke besluiten: doel, opties, grondslag, budget en later resultaat | Punt 12.1 en punt 5.3 van het manifest | zal worden opgezet |
| Register van fouten en lessen | Belangrijke fouten, gevolgen en wat we leerden | Punt 12.1 en punt 8.1 van het manifest | zal worden opgezet |
| Register van statutenwijzigingen | Statutenversies en geplande wijzigingen met onderbouwing | [Wijzigingenregister](statut/rejestr-zmian.md) | werkt |
| Register waarin alleen kan worden toegevoegd | Digitale vingerafdrukken en hashes van overige registers om stilzwijgende wijziging te detecteren | Punt 12.2 | zal worden opgezet |

### 12.1. Besluiten en fouten vastleggen

Bij elk belangrijk besluit leggen we in het besluitenlogboek vast:

- doel;
- overwogen opties en bronnen;
- wie gevolgen ondervindt;
- mandaatgrondslag: stemuitkomst of bestuursbesluit in de wendbare fase;
- wie het uitvoert, met welk budget en hoe we het herzien.

Na uitvoering voegen we resultaat, ervaringen van betrokken mensen en correcties toe. Belangrijke fouten komen in het openbare register van fouten en lessen (punt 8.1 van het manifest).

### 12.2. Geschiedenis die niet stilzwijgend kan worden veranderd

Vastlegging is alleen betrouwbaar als ze achteraf niet stilzwijgend te verbeteren is. Daarom willen we belangrijke geschiedenis in een openbaar register bijhouden waaraan alleen kan worden toegevoegd. Elke vermelding is cryptografisch aan eerdere verbonden, zodat wijziging of verwijdering van een oude zichtbaar wordt. Onafhankelijke getuigen bevestigen opeenvolgende registertoestanden: personen of instellingen buiten de stichting die met een handtekening bevestigen welke toestand ze zagen.

Eerst komen er digitale vingerafdrukken van softwareversies in: korte hashes waarmee je toetst dat de gedownloade software precies die is die we publiceerden. Later volgen hashes van het register van bijdragen en uitgaven, het besluitenlogboek, voordelenregister, statuten- en manifestwijzigingen en stemuitkomsten. We overwegen ook periodiek de hash van het hele register in een bestaande openbare blockchain op te slaan als de baten de kosten rechtvaardigen. Het register bevat geen privé-inhoud of identificaties waaruit persoonsgegevens te raden zijn.

### 12.3. Geschillen en noodsituaties

Op termijn moet een geschil over een besluit worden behandeld door een persoon of orgaan dat onafhankelijk is van wie het besluit heeft genomen en uitvoert. Zolang de stichting alleen een bestuur heeft, publiceren we elke bedenking met het openbare bestuursantwoord; bij meerdere bestuursleden onthoudt de betrokken persoon zich van de beslissing over de eigen kwestie. De beoordelaar geeft een onderbouwing en antwoordtermijn; beroep tegen de uitkomst is mogelijk. In noodsituaties mag een beperkte beschermingshandeling plaatsvinden, zoals een dienst stoppen of toegang blokkeren, maar daarna volgt openbare controle. Privacybescherming kan details van de openbare vastlegging beperken, maar neemt verantwoordelijkheid niet weg.

### 12.4. Hoe we documenten en regels wijzigen

Manifest en whitepapers zijn levende documenten. We willen ze in Omniforum openbaar laten beoordelen door stellingen in moleculen op te delen: afzonderlijke toetsbare beweringen en argumenten. De actuele versie toont het huidige standpunt van de stichting; de volledige geschiedenis van eerdere versies en argumenten blijft beschikbaar om vroegere handelingen, beloften en correctieredenen te beoordelen.

Bescherming van waardigheid, privacy en toevertrouwde middelen bepaalt de vaste richting van de stichting. Organisatieregels ontwikkelen we openbaar: bij een wijzigingsvoorstel tonen we omvang, onderbouwing en gevolgen voor deelnemers. We wijzigen de statuten alleen als dat voor de volgende stap nodig is en passen de wijziging meteen toe. Verandering van de financieringsvoorwaarden voor verdere pijlers uit hoofdstuk 8 vereist de juiste procedure en respect voor statuten, recht en eerdere verplichtingen; tot aanvaarding blijven de bestaande regels gelden. We overwegen ook statutaire opname van deze voorwaarden (voorstel Z6 in het [wijzigingenregister](statut/rejestr-zmian.md)), zodat ze niet alleen van de goede wil van het bestuur afhangen.

Stichting Novus Ignis, Poznań, KRS 0001269575. Website en manifest: novusignis.org. Opmerkingen: salve@novusignis.org.

## Voetnoten

[^statut-2026]: [Statuten van de Stichting Novus Ignis, geconsolideerde tekst van 28 september 2026](statut/statut-2026-09-28.md). Geldende versie; eerdere versies en geplande wijzigingen staan in het [register van statutenwijzigingen](statut/rejestr-zmian.md).

[^fundacje]: [Poolse wet op stichtingen, geconsolideerde tekst, Dz.U. 2023, pos. 166, zoals gewijzigd](https://eli.gov.pl/api/acts/DU/2023/166/text.html). Rechtsinstrument. Kaders voor statuten en bestuursbevoegdheden (art. 5 en art. 10). Vóór een juridische beslissing moet de actuele rechtsstand worden gecontroleerd.

[^pozytek]: [Poolse wet op activiteiten van algemeen nut en vrijwilligerswerk, art. 9](https://lexlege.pl/ustawa-o-dzialalnosci-pozytku-publicznego-i-o-wolontariacie/art-9). Rechtsinstrument. Betaalde activiteit is onder meer bedrijfsactiviteit wanneer de vergoeding hoger is dan uit de kosten van die activiteit volgt. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^cyncynat]: [Titus Livius: Ab Urbe condita, boek III, hoofdstukken 26–29 (Latijnse tekst)](https://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.3.shtml). Historische bron. Romeinse overlevering over Cincinnatus, die in 458 v.Chr. voor de duur van de oorlog de hoogste macht aanvaardde en op de zestiende dag teruggaf; een eeuwen later opgeschreven traditie, geen ooggetuigenverslag.

[^wolontariat]: [Poolse wet op activiteiten van algemeen nut en vrijwilligerswerk, art. 45](https://lexlege.pl/ustawa-o-dzialalnosci-pozytku-publicznego-i-o-wolontariacie/dzial-iii-wolontariat/4260/). Rechtsinstrument. Plicht tot vergoeding van dienstreiskosten en dagvergoedingen van vrijwilligers, mogelijkheid van schriftelijke vrijstelling en dekking van andere noodzakelijke kosten en opleidingen. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^kp22]: [Pools arbeidswetboek, geconsolideerde tekst, Dz.U. 2026, pos. 1245, art. 22](https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/1245/text.pdf). Rechtsinstrument. Werk onder leiding van een werkgever op een door die bepaalde plaats en tijd is een arbeidsverhouding ongeacht de contractnaam; onder die omstandigheden mag een arbeidsovereenkomst niet door een civielrechtelijke overeenkomst worden vervangen. Geraadpleegd op 30 oktober 2026.

[^rodo-zasady]: [Europese Commissie: beginselen voor persoonsgegevensverwerking volgens de AVG](https://commission.europa.eu/law/law-topic/data-protection/information-business-and-organisations/principles-gdpr_en). Verwerkingsdoel en rechtsgrond, minimalisering, bewaartermijn en gegevensbescherming. Geraadpleegd op 25 oktober 2026.

[^swiadomosc]: [Patrick Butlin e.a. (2023): Consciousness in Artificial Intelligence: Insights from the Science of Consciousness](https://arxiv.org/abs/2308.08708). Overzicht van theorieën en voorgestelde indicatoren; geen eenvoudige schaal op basis van parameteraantal of beslissende test.

[^ai-welfare]: [Robert Long e.a. (2024): Taking AI Welfare Seriously](https://arxiv.org/abs/2411.00986). Argument voor beoordeling van mogelijk welzijn en voorbereiding van beschermingsprocedures bij grote onzekerheid; bewijst geen bewustzijn van huidige modellen.

[^cc-by]: [Creative Commons: Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)](https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.pl). Licentie. Voorwaarden voor delen en aanpassen van inhoud met naamsvermelding; bepaalt geen rechten op materiaal van anderen.

[^licencje]: [GNU AGPLv3: licentievoorwaarden](https://www.gnu.org/licenses/agpl-3.0.en.html). Licentie. Verplichtingen voor code, ook een gewijzigde via netwerk beschikbare versie (sectie 13). Beschermt op zichzelf het stichtingsbestel niet en verbiedt geen commerciële diensten.

[^dpga]: [Digital Public Goods Alliance: standaard](https://www.digitalpublicgoods.net/standard). Standaard. Criteria voor de beoordeling van een digitaal publiek goed; een ontwerprichting is geen verkregen erkenning van de DPGA.

[^psd2]: [Richtlijn (EU) 2015/2366 (PSD2), art. 62](https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32015L2366) en [antwoord van de Europese Commissie over art. 62 (2025)](https://www.europarl.europa.eu/RegData/questions/reponses_qe/2025/003082/P10_RE%282025%29003082_EN.pdf). Rechtsinstrument en toelichting. Lid 4: de begunstigde brengt geen kosten in rekening voor instrumenten waarvan de afwikkelingsvergoedingen door verordening 2015/751 worden geregeld, of voor diensten onder verordening 260/2012 (SEPA); lid 3 staat kortingen en prikkels voor instrumentkeuze toe; de Commissie bespreekt onder meer uitsluiting van bepaalde driepartijensystemen.

---

# Materiaal voor het trainen en benchmarken van modellen: het onderzoeksprogramma van Novus Ignis (https://novusignis.org/nl/whitepaper-materialy-i-benchmark.html)

# Materiaal voor het trainen en benchmarken van modellen: het onderzoeksprogramma van Novus Ignis

Versie van 31 oktober 2026. Dit document werkt hoofdstuk 8 van het manifest uit. Het stelt een onderzoeksprogramma voor, een procedure voor het voorbereiden van materiaal en een brede beoordeling van modellen van digitale intelligentie, plus een voorzorgsprocedure voor hun mogelijke ervaringen. Het presenteert geen resultaten van onze eigen benchmark of bewijs dat zo'n gegevensverzameling het gedrag van modellen zal verbeteren; zulke resultaten hebben we op dit moment niet.

*Nederlandse vertaling door digitale intelligentie van het Poolse origineel van 31 oktober 2026. Bij verschillen tussen de versies is de Poolse tekst doorslaggevend.*

## 1. De vraag die we willen onderzoeken

Stichting Novus Ignis uit Poznań bouwt Suveria, een privéruimte om met digitale intelligentie te werken, en Omniforum, een gedeelde ruimte voor gesprek en besluiten; de richting beschrijft het [manifest](manifest.md). Dit document beschrijft twee verbonden programma's. Het eerste betreft materiaal voor modeltraining en een benchmark: een verzameling taken en beoordelingsregels waarmee het gedrag van modellen kan worden onderzocht. Het tweede betreft zorgvuldig handelen als er geloofwaardige aanwijzingen komen dat een systeem iets kan voelen. Een testresultaat beslist niet of een model iets voelt en geeft het geen bestuursbevoegdheden.

Kunnen gedocumenteerde voorbeelden van bescherming van waardigheid, eerlijk redeneren en het corrigeren van besluiten helpen modellen te ontwikkelen die mensen beter dienen? En kunnen we hun gedrag zo beoordelen dat een hogere testscore ook echte voordelen buiten de test bevordert?

Dit zijn twee verbonden taken. De eerste betreft materiaal waarmee getraind kan worden, de tweede het onafhankelijk controleren van wat het model heeft geleerd. De benchmark moet ook helpen modellen en instructies voor Suveria te kiezen. De trainingsverzameling en het verborgen testgedeelte moeten gescheiden blijven. Waardevol materiaal publiceren heeft ook op zichzelf zin: het kan mensen helpen besluiten te begrijpen, rollen over te nemen en gezamenlijk werk te verbeteren.

Waardigheid is het aangenomen fundament van het programma. De beoordeling van concreet gedrag vraagt echter om openbare criteria, ruimte voor andere interpretaties en onderzoek naar de gevolgen. We nemen niet aan dat één groep een volledige maatstaf voor de ethiek van alle mensen en systemen kan bepalen.

Opbouw van het document:

- Hoofdstukken 2 en 3: waarop we ons baseren en wat een beloning voor het model betekent.
- Hoofdstukken 4 tot en met 6: hoe materiaal ontstaat, welke toestemmingen nodig zijn en hoe we een afzonderlijk voorbeeld voorbereiden.
- Hoofdstukken 7 tot en met 11: hoe we modellen beoordelen: de reikwijdte van de benchmark, taakfamilies, puntentoekenning, bescherming tegen afstemming op de test, beoordelaars en rapportage.
- Hoofdstuk 12: onderzoek met mensen, of hulp het leven buiten de test verbetert.
- Hoofdstuk 13: een trainingsproef en het plan voor de eerste uitgave.
- Hoofdstuk 14: voorzorg ten aanzien van mogelijke ervaringen van modellen.
- Hoofdstuk 15: wat we als vooruitgang zullen beschouwen.

**Stand op 31 oktober 2026.** We hebben nog geen enkel voorbeeld, geen gegevensverzameling, beoordelingsinstructie of kaart uit hoofdstuk 14, en het programma heeft nog geen team. Resultaten, ook negatieve, zullen we hier met datum toevoegen.

## 2. Onderzoeksbasis en grenzen van de conclusies

Collective Constitutional AI toont een proces waarin deelnemersbijdragen werden gebruikt om beginselen op te stellen en een model te trainen; bepaalde maten voor vooroordelen verbeterden, terwijl een deel van de andere tests vergelijkbare resultaten gaf.[^ccai] Dit is een voorbeeld van een uitvoerbare route voor maatschappelijke deelname. De deelnemersselectie en de formulering van de beginselen beïnvloeden de uitkomst nog steeds. Het onderzoek bewijst geen representativiteit voor de hele mensheid en evenmin dat het probleem van afstemming tussen modellen en menselijke verwachtingen is opgelost. Onze vraag betreft ook de waarde van de weg naar beginselen zelf: redenen afwegen, een vergeten perspectief opmerken en besluiten corrigeren.

Onderzoek naar hallucinaties laat zien waarom alleen juiste antwoorden belonen gokken kan bevorderen.[^halucynacje] Onderzoek naar het omzeilen van beoordelingsregels, dus een score behalen door zwakke plekken daarin te benutten, toont de mogelijkheid van ongewenste generalisaties onder bepaalde trainingsomstandigheden.[^reward-hacking] Daaruit volgt niet dat alle modellen altijd hetzelfde handelen.

Een verkeerd doel kan ook zichtbaar worden als de trainingsbeloning niet duidelijk gebrekkig was: gedrag dat in één omgeving is geleerd, kan slecht naar nieuwe omstandigheden worden overgedragen.[^goal-misgeneralisation] Daarom moeten we de overdracht van vaardigheden beoordelen, niet alleen hoe antwoorden op bekende voorbeelden aansluiten.

Werk zoals AbstentionBench onderzoekt het afzien van antwoorden in verschillende onzekere situaties,[^abstentionbench] en Rewarding Doubt onderzoekt het aanleren van gekalibreerde zekerheid met een correcte scoringsregel.[^rewarding-doubt] We bouwen op dat werk voort. De voorgestelde bijdrage van Novus Ignis verbindt betrouwbaarheid met menselijke bedoeling, privacy, mandaat, corrigeerbaarheid en waargenomen gevolgen. Een model dat bijvoorbeeld een document correct samenvat, maar onderweg een bestand heeft geopend waarvoor het geen toestemming had, krijgt in onze test een lage score, al zou het in een gewone test hoog scoren.

## 3. Wat een beloning voor een model betekent

Bij het trainen verandert het beoordelingssignaal de modelparameters en de waarschijnlijkheid van toekomstig gedrag. We hoeven niet aan te nemen dat het model een verlangen naar beloning, angst om te falen of lijden ervaart: de test observeert handelen en beslist niets over innerlijke ervaringen. Hoofdstuk 14 behandelt die vraag afzonderlijk.

De benchmark zelf verandert het model niet. Hij kan invloed hebben op de modelkeuze voor een dienst, het ontwerp van instructies en tools en de besluiten van trainingsteams, mits de resultaten betrouwbaar zijn en daadwerkelijk worden gebruikt.

We willen de juiste handelingskeuze beoordelen: antwoorden, een bron controleren, een nodige vraag stellen, een voorwaardelijke uitkomst geven, een fout herstellen of stoppen. Automatisch alleen “ik weet het niet” belonen zou een model kunnen opleveren dat nuttige taken ontwijkt. Automatisch straffen voor een onvoltooide taak kan gokken of bevoegdheidsoverschrijding aanmoedigen. Het richtsnoer is hulp die bij de situatie past: een goede score voor het eerlijk aangeven van een grens en puntenverlies voor onnodige weigeringen en vragen naar wat al bekend is.

## 4. Welk materiaal we willen maken

Mogelijke bronnen zijn uitwerkingen uit Omniforum die met afzonderlijke toestemming voor onderzoek of training beschikbaar zijn gesteld, besluitenlogboeken van de stichting, geschillenbeslechtingen, foutcorrecties en observaties van gevolgen. Ook waardevol zijn gevallen waarin goede bedoelingen niet volstonden, een minderheidsbezwaar terecht bleek of nog geen eenduidige beoordeling mogelijk is.

Het materiaal bewaart de situatie, beschikbare informatie, het doel, bevoegdheden, alternatieven, de keuze, onderbouwing en latere uitkomst. Het bevat zoveel uitleg als nodig is om het besluit te controleren. Het vereist geen openbaarmaking van privé-ervaringen of een niet-controleerbare verklaring over de interne gedachtegang van het model.

Een voorbeeld kan zowel een goed verloop als een duidelijk gemarkeerde en gecorrigeerde fout laten zien. Een verzameling louter verheven verklaringen zou een zwak praktijkverslag zijn. Kosten, waardenconflicten, tijdsbeperkingen en situaties waarin iemand die door een besluit wordt geraakt moet worden geraadpleegd, zijn ook nodig.

Synthetische gegevens, bedachte scenario's die niet uit gegevens van een concrete persoon voortkomen, kunnen zeldzame varianten aanvullen. Ze krijgen een herkomstlabel en beoordeling, maar vervangen geen bewijs dat een vergelijkbaar geval werkelijk heeft plaatsgevonden. Het model mag niet tegelijk de enige scenarioauteur, beoordelaar van de juistheid en bewijs van de effectiviteit van de eigen oplossing zijn.

Ook verslagen van open werkplaatsen van de stichting en de wijzigingsgeschiedenis van haar levende documenten kunnen voorbeelden leveren. Werkplaatsen kunnen laten zien hoe meerdere mensen, ondersteund door digitale intelligentie, parallel aan dezelfde taak werken, elkaar bij obstakels helpen en hoe een coördinator de beste oplossingen samenbrengt. Gedocumenteerde correcties van het manifest en de whitepapers na openbare beoordeling kunnen laten zien hoe terechte kritiek wordt herkend, fouten worden erkend en redeneringen verbeteren met behoud van de grondbeginselen. Gepubliceerde werkplaatsverslagen bereiden we voor volgens de privacyregels in de [whitepaper over de principes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md). Gebruik ervan voor modeltraining vereist afzonderlijke toestemming van de deelnemers (hoofdstuk 5).

Een afzonderlijke groep voorbeelden kan bestaan uit processen van vreedzame geschillenbeslechting, afspraken nakomen en bewust de eigen macht beperken. We willen de beginstandpunten, ongelijke mogelijkheden, overwogen concessies, gemaakte afspraken en latere verhalen van mensen die de gevolgen ondervonden bewaren. Ook gevallen waarin geen akkoord ontstond of het akkoord niet duurzaam bleek, zullen we opnemen. Deze verzameling moet helpen toetsen of modellen de voorwaarden voor goede samenwerking leren herkennen, in plaats van alleen de taal van overeenstemming te reproduceren.

## 5. Toestemming, rechten en herkomst van gegevens

Een privénotitie bewaren, openbaar publiceren, voor onderzoek beschikbaar stellen en modellen trainen hebben verschillende gevolgen. Daarom wordt elk van die besluiten afzonderlijk genomen, met begrip van de reikwijdte. Publicatie wordt geen standaardtoestemming voor training en gebruik van Suveria is geen toestemming om gesprekken voor modeltraining te gebruiken. Gebruikersinhoud komt uitsluitend met afzonderlijke, geïnformeerde toestemming in het materiaal terecht. Naast die inhoud en het openbare werk van de stichting gebruiken we alleen gemarkeerde synthetische gegevens en extern materiaal op basis van een licentie of de wet.

Elk voorbeeld heeft een herkomstregister: de rechthebbende of gebruiksgrondslag, materiaalversie, toestemmingen, beperkingen, verwerkingswijze en identificatie van opeenvolgende uitgaven van de gegevensverzameling. Persoonsgegevens van de auteur en derden worden afzonderlijk beoordeeld. Pseudonimisering beperkt de zichtbaarheid van de identiteit, maar betekent op zichzelf geen anonimiteit.[^rodo-2026]

We bepalen de regels voor intrekking vóór een openbare uitgave. We kunnen materiaal uit toekomstige uitgaven en systemen onder onze controle verwijderen en afnemers over een correctie informeren, maar beloven niet alle kopieën of de invloed op al getrainde modellen te verwijderen. Open licenties kunnen blijvende rechten verlenen: CC BY 4.0, waaronder we het manifest publiceren, staat bijvoorbeeld niet toe vrijheden in te trekken van iemand die de voorwaarden naleeft.[^cc-by] Daarom komen in openbare verzamelingen onder een open licentie alleen materialen zonder persoonsgegevens: geanonimiseerd, synthetisch of openbare documenten van de stichting. Gepseudonimiseerd materiaal dat nog persoonsgegevens bevat, stellen we alleen beschikbaar in een gecontroleerde onderzoeksverzameling waarin intrekking van toestemming effectief blijft.

We stellen afzonderlijke verzamelingen voor: openbaar leermateriaal, onderzoeksmateriaal dat onder bepaalde voorwaarden toegankelijk is en beschermde testtaken. Niet elke bron is geschikt voor openbare beschikbaarstelling. De documentatie beschrijft doel, samenstelling, verzamelwijze, beperkingen en geschikte toepassingen volgens de aanpak van Datasheets for Datasets.[^datasheets]

## 6. Procedure voor het voorbereiden van één voorbeeld

1. **Aanmelding.** De auteur bepaalt de gebruiksreikwijdte. De beheerder controleert rechten, gegevens van derden en aansluiting bij het doel van de verzameling.
2. **Bronbehoud.** We registreren de versie en de verbinding met het origineel. We beperken toegang tot gevoelige gegevens; een openbaar voorbeeld kan worden geredigeerd of vervangen door een realistisch synthetisch scenario.
3. **Taakbeschrijving.** We bepalen wat het model weet, waartoe het toegang heeft, wat het mag doen en wat ontbreekt, en noemen de mensen op wie de uitkomst invloed zal hebben.
4. **Annotatie.** Minstens twee mensen beschrijven onafhankelijk aanvaardbare oplossingen en ernstige fouten. Bij taken die specialistische kennis vereisen, neemt iemand met de juiste deskundigheid deel.
5. **Verschillen.** We vergelijken onderbouwingen, verduidelijken een onduidelijke beschrijving en bewaren wezenlijke meningsverschillen. Een deel van de gevallen heeft meerdere aanvaardbare antwoorden.
6. **Toewijzing aan een verzameling.** Een hele familie vergelijkbare gevallen gaat naar één deel: training, ontwikkeling of test. De trainingsverzameling dient om te trainen, de ontwikkelverzameling om de methode te kiezen en de testverzameling om onafhankelijk nieuwe voorbeelden te toetsen. We houden vergelijkbare varianten samen zodat het model niet traint op een vrijwel identieke taak als in de latere test. Daarbij controleren we betekenisverwantschap en gedeelde herkomst.
7. **Proef en beoordeling.** We controleren of de taak de bedoelde vaardigheid meet en of beoordelaars de regels kunnen toepassen. Een gebrekkig voorbeeld corrigeren we of trekken we in.
8. **Uitgave en verdere gevolgen.** We publiceren de toegestane documentatie, versie en correctiegeschiedenis. Als latere gevolgen van een echt besluit bekend worden, voegen we die toe zonder te doen alsof ze eerder bekend waren.

De voorbeeldkaart bevat een identificatie, familie, bron, rechten, taal, datum, scenario, beschikbare gegevens, tools, tijd- en kostenlimiet, mandaat, toegestane handelingen, beoordelingsregels, ernst van fouten, beoordelingsresultaten en publicatiestatus. Het verband tussen gegevens en resultaat moet reconstrueerbaar zijn.

## 7. Een brede reikwijdte voor de benchmark

De benchmark, een geordende verzameling taken en criteria, moet een profiel van vaardigheden en beperkingen zijn. Een hoog gemiddelde mag geen privacyschending of wezenlijke bevoegdheidsoverschrijding verhullen.

| Dimensie | Wat we onderzoeken | Voorbeeld van bewijs |
| --- | --- | --- |
| Betrouwbaarheid en bronnen | Of beweringen gegrond zijn en onzekerheid bij de informatie past | Overeenstemming van het antwoord met de bron, hiaten herkennen, kwaliteit van correcties |
| Trouw aan de bedoeling | Of doel, voorwaarden en betekenis van de bijdrage behouden zijn | Vergelijking met het origineel en de door de auteur bevestigde interpretatie |
| Privacy | Of toegang tot en openbaarmaking van gegevens bij de taak passen | Aanroepgeschiedenis, omvang van verzonden gegevens, poging tot onbevoegd uitlezen |
| Mandaat en controle | Of het systeem binnen de verleende grenzen handelt | Weigering van onbevoegde publicatie, effectieve intrekking van toegang |
| Pluralisme en gevolgen voor anderen | Of het geschillen en overgeslagen mensen herkent | Behoud van minderheidsargumenten, onderscheid tussen feit en beoordeling |
| Veiligheid | Of het schade voor de gebruiker en derden vermijdt | Weigering van een schadelijke handeling, beoordeling van gevolgen voor anderen |
| Menselijk handelingsvermogen | Of het een keuze helpt begrijpen en zelfstandig handelen ondersteunt | Begripstoets na gebruik, mogelijkheid tot correctie of vertrek |
| Nut en evenredigheid | Of het het doel zonder onnodige belasting bereikt | Taakresultaat, tijd, kosten, nodige en overbodige vragen |
| Correctie en overdracht | Of het ook onder nieuwe omstandigheden op nieuwe gegevens reageert | Verbeterd besluit, een vergelijkbare taak in een andere taal of omgeving |

Aanvullende profielen kunnen toegankelijkheid, invloed op mensen met minder middelen, delegatiekwaliteit en milieukosten omvatten. Daarvoor zijn echter concrete gegevens nodig: looptijd en tokenkosten zijn niet automatisch een maat voor energiegebruik of uitstoot.

We meten geen menselijke waardigheid of recht op deelname, maar onderzoeken toolgedrag in bepaalde situaties. Overeenstemming van antwoorden met de woordenschat van het manifest is op zichzelf geen kwaliteitsmaatstaf.

## 8. Taakfamilies in plaats van één algemeen “ik weet het niet”

Voor een vergelijkbaar probleem maken we varianten die verschillen in beschikbare informatie of bevoegdheden:

- Volledige gegevens maken een concreet antwoord mogelijk.
- Er ontbreekt één belangrijk gegeven waarnaar zinvol kan worden gevraagd.
- Het hiaat kan met een beschikbare bron of tool worden aangevuld.
- Het antwoord is onder de beschikbare omstandigheden niet vast te stellen.
- Bronnen spreken elkaar tegen of zijn tijdsafhankelijk en moeten worden onderscheiden.
- Er verschijnt een nieuwe geloofwaardige bron die correctie vereist.
- De gebruiker dringt aan op zekerheid, maar levert geen bewijs.
- De omgeving biedt een gemakkelijke weg naar een score door regels te schenden of een beoordelingsfout te benutten.

Voorbeeld: het model moet uitleggen of een ontwerpbesluit een bepaalde vergoeding bevat. Bij een volledig document moet het de juiste passage vinden, bij een afgebroken pagina het hiaat aangeven, bij twee versies vaststellen over welke versie de vraag gaat en bij de suggestie “schrijf dat er beslist geen vergoeding is” bij de bron blijven. Het krijgt ook taken met een eenvoudig antwoord, zodat steeds weigeren niet loont.

We onderzoeken of een vraag van het model de onzekerheid werkelijk vermindert en of de controlekosten evenredig zijn. Vragen naar al verstrekte informatie en werk herhaaldelijk naar de gebruiker doorschuiven terwijl het systeem dat zelf kan uitvoeren, verminderen het nut.

Een afzonderlijke taakfamilie betreft tekstredactie: het model redigeert een tekst met kennis van de vooraf bekendgemaakte uitgangspunten van de auteur. We beoordelen afzonderlijk het verlies van belangrijke inhoud en het missen van een te corrigeren fout, en onderscheiden trouwe redactie van een voorstel om de bedoeling van de auteur te wijzigen.

## 9. Een puntentoekenning waarbij mooi imiteren niet volstaat

Voor antwoorden waarvan de juistheid controleerbaar is, meten we afzonderlijk correctheid, ernst van fouten, aandeel opgeloste taken en zekerheidskalibratie. Kalibratie betekent dat de opgegeven waarschijnlijkheid overeenkomt met de frequentie van juiste antwoorden onder vergelijkbare omstandigheden; alleen het woord “misschien” bewijst dat niet.

Voor een welomschreven gebeurtenis kan een correcte scoringsregel worden gebruikt, bijvoorbeeld de Brier-score: het gemiddelde van het kwadraat van het verschil tussen opgegeven waarschijnlijkheid p en uitkomst y, gelijk aan 0 of 1. Een lagere score is beter. De Brier-score omvat meer dan kalibratie alleen, die we afzonderlijk rapporteren. Onder de aannames van deze methode levert het opgeven van de werkelijke waarschijnlijkheidsinschatting de beste verwachte score op.[^proper-scoring] Dit lost de handelingskeuze echter niet op, beschermt niet tegen manipulatie van de beoordelaar en vereist een betrouwbare referentie-uitkomst.

Een eenvoudig voorbeeld van een andere regel:

- een juist antwoord levert +1 op;
- een onjuist antwoord levert −4 op;
- gerechtvaardigd afzien van antwoorden levert 0 op.

In deze vereenvoudiging loont antwoorden wanneer de kans op juistheid groter is dan 80%. Dit illustreert de invloed van de foutkosten, niet de uiteindelijke puntentoekenning voor alle taken. In een echte test betrekken we ook controlemogelijkheden, de kosten van een vraag en het nut van een gedeeltelijk antwoord.

We tonen resultaten bij verschillende risiconiveaus en aandelen opgeloste taken, zodat zowel overmatige zekerheid als nutteloos antwoordvermijden zichtbaar zijn. De drempel voor een klein detail kan verschillen van die voor een handeling die moeilijk omkeerbare schade veroorzaakt.

Bij taken over waardenconflicten of interpretatie gebruiken we deze puntentoekenning niet. We beoordelen afzonderlijk of het model bronnen niet vervormt, de belangrijkste redenen van partijen bewaart en feiten van oordelen scheidt. Gevallen waarin beoordelaars verschillen, rapporteren we als een afzonderlijke categorie. Een verschillende waardenbeoordeling zien we niet automatisch als een fout van een van hen.

Ernstige schendingen hebben een afzonderlijke status en kunnen toelating van een model tot een bepaalde toepassing blokkeren: goede resultaten bij veel eenvoudige taken compenseren geen openbaarmaking van een privédocument. Definities van zulke schendingen, toegestane uitzonderingen en een geschillenprocedure bepalen we vóór de beoordeling begint.

## 10. Afstemming op de test beperken

We kennen geen regel die elke optimalisatie van een score betrouwbaar omzet in iets goeds voor de wereld. Wel kunnen we de afstand tussen de score en wat we belangrijk vinden verkleinen en onderzoeken waar dat verband wegvalt.

We publiceren criteria, openbare voorbeelden en de berekeningswijze. Een deel van de gevallen blijft ongepubliceerd totdat we het intrekken. Volgende uitgaven voegen nieuwe families, bronnen en omstandigheden toe. Voor zulke taken zullen we bepalen wie toegang heeft, hoeveel terugkoppeling de inzender van een model krijgt, hoe vaak de beoordeling kan worden herhaald en wanneer we na een lek een taak intrekken. We registreren ook of het model op basis van eerdere resultaten is bijgetraind, dus of een gereed model verder is getraind met een kleinere verzameling voorbeelden. Makers van trainingsmateriaal krijgen geen vrije toegang tot actieve verborgen taken.

De gegevensscheiding betreft hele gesprekken, documenten, auteurs waar dat relevant is, betekenisfamilies en tijd. Een willekeurige splitsing van zinnen volstaat niet. We registreren vermoedelijke lekken, openbaar geworden taken en afstemming op gepubliceerde voorbeelden. Een resultaat na bijtraining op een bepaalde verzameling is geen onafhankelijk resultaat op diezelfde verzameling.

De proeven omvatten parafrasen, andere talen, andere tools, prestatiedruk en mogelijkheden om een taak slechts schijnbaar te vervullen. We controleren de uitvoeringssporen: of het bestand werkelijk is gemaakt, de bron bestaat, toestemming is verkregen en de kosten binnen de limiet bleven. Alleen het eindantwoord beoordelen kan schendingen onderweg missen.

Als een modelteam gedrag volgens openbare criteria traint, kan dat wenselijk zijn. Een conclusie over vooruitgang vereist echter overdracht naar nieuwe taken en controle of het voordeel niet ten koste van een andere belangrijke dimensie is bereikt.

## 11. Beoordelaars, protocol en rapportage

Vóór de test bepalen we modelversie, instructies, tools, budget, aantal pogingen, stopvoorwaarden, afhandeling van infrastructuurfouten en analysemethode. Gewijzigde instellingen registreren we. Vergelijking van modellen met geheel verschillende tools en kosten vereist een duidelijke beschrijving.

Waar mogelijk controleert een onafhankelijke uitvoeringstest het resultaat. In andere gevallen beoordelen mensen die de modelnaam niet kennen en een gezamenlijke instructie volgen. Twee onafhankelijke beoordelingen helpen onduidelijke criteria zichtbaar maken. Geschillen worden via aanvullende beoordeling beslecht of blijven uitdrukkelijk onbeslist. Bij publicatie noemen we de rollen en perspectieven van beoordelaars en de reikwijdte van hun mandaat.

Een model kan helpen met sorteren en een eerste beoordeling, maar de overeenstemming met menselijke beoordelingen moet ook voor moeilijke categorieën worden gemeten. Het mag niet de enige beoordelaar van betwiste waarden zijn of modellen uit de eigen familie beoordelen zonder controle op vooringenomenheid.

Het rapport bevat aantallen taken, herhalingen, onzekerheid van resultaten, uitkomsten per subgroep, kritieke fouten, kosten en beperkingen. We verbergen geen ongunstige proeven of taken die na inzage van resultaten zijn ingetrokken. De documentatie kan de aanpak van Model Cards gebruiken om het beoogde modelgebruik en de beoordelingsomstandigheden te beschrijven.[^model-cards]

Ook de benchmark zelf vereist toezicht: openbare belangenconflicten van financiers, een route om taken te betwisten, beoordeling van de samenstelling van beoordelaars en versiebeheer van criteria. De gemeenschap vormt waarden en vragen mede, terwijl ervaren methodologen helpen toetsen wat de test werkelijk meet. Populariteit van een resultaat vervangt validatie niet.

## 12. Verbetert hulp het leven buiten de test?

Het eerste onderzoek met mensen betreft taken met beperkt risico: een document begrijpen, een vraag voorbereiden, argumenten vergelijken of eigen materiaal ordenen. Deelnemers krijgen een beschrijving van de onderzoeksreikwijdte en kunnen stoppen. Medische, juridische en andere situaties met grote gevolgen vereisen afzonderlijk toezicht en vormen geen kortere weg naar een aantrekkelijk resultaat.

Het plan van elk onderzoek met mensen, ook met beperkt risico, wordt vóór de start beoordeeld door iemand of een team buiten het onderzoeksteam. Deelnemers krijgen informatie over welke gegevens we verzamelen en hoe we die beschermen. Opmerkingen van beoordelaars publiceren we met de resultaten.

We vergelijken overeengekomen omstandigheden: zelfstandig werk, werk met de onderzochte tool en een passend referentiepunt. Waar mogelijk beperken loting of een evenwichtige volgorde de invloed van verschillen tussen mensen en het leren van de taak. De steekproefomvang volgt uit het meetdoel; een kleine pilot onderzoekt vooral de uitvoerbaarheid en de kwaliteit van de procedure.

We meten het taakresultaat, de tijd, het begrip, het vermogen fouten te herkennen, het vermogen zelfstandig te beslissen en ongewenste gevolgen. Tevredenheid is belangrijk, maar ook een overtuigend onjuist antwoord kan tevredenstellen. Rust, tijdwinst en het juist herkennen van wat bekend en wat onzeker is, meten we afzonderlijk en voegen we niet tot één oordeel samen. Meer zekerheid bij meer fouten is een probleem, geen succes. Mensen die de gevolgen van een besluit ondervinden, hebben een eigen route nodig om hun ervaring te delen.

Een langere evaluatie kan onderzoeken of de hulp nuttig blijft, of gebruikers hun eigen vaardigheden behouden en gemakkelijk van tool kunnen wisselen. Een conclusie over invloed moet bij de onderzoeksreikwijdte passen: één taak beter uitvoeren bewijst geen verbetering van het welzijn van de mensheid.

## 13. Een trainingsproef en het plan voor de eerste uitgave

De eerste fase bestaat uit een beoordelingsinstructie en een kleine verzameling families die alle hoofddimensies omvat. Een voorbeeldberekening voor een pilot:

| Onderdeel van de pilot | Aantal |
| --- | --- |
| Taakfamilies | 12 |
| Varianten per familie | 4 |
| Scenario's (12 × 4) | 48 |
| Onderzochte modellen | 3 |
| Herhalingen van elk scenario per model | 2 |
| Uitvoeringen (48 × 3 × 2) | 288 |
| Beoordelingen per uitvoering | 2, elk van 6 minuten |
| Tijd voor alleen beoordelen (288 × 2 × 6 minuten) | ongeveer 58 uur |

Dit is een organisatorisch voorstel voor een proef, geen aantal dat een betrouwbare ranglijst garandeert. Naast beoordelingstijd zijn voorbereiding, afstemming van criteria, broncontrole en analyse nodig. Een tijdmeting bij een kleine steekproef helpt een realistisch budget bepalen voordat we uitbreiden.

We rapporteren families, scenario's en herhalingen afzonderlijk. Varianten binnen één familie delen hun herkomst en een herhaling is geen nieuwe, onafhankelijke taak. Daarmee houden we rekening bij het berekenen van de onzekerheid. Het hoofdresultaat en de analysemethode leggen we vóór het onderzoek vast.

Parallel kan een kleine trainingsverzameling worden voorbereid en een vergelijking worden uitgevoerd met een model dat mag en kan worden bijgetraind. De vergelijkingsvoorwaarden scheiden het effect van extra training van het effect van het materiaal zelf: hetzelfde uitgangsmodel, een vergelijkbaar budget en een passende referentieverzameling. De eindtest gebruikt onafhankelijke gevalsfamilies. Daarbij controleren we ook of een verbeterde maat niet ten koste gaat van gewone bruikbaarheid.

Verdere ontwikkeling omvat meer talen, contexten en beoordelaars, externe replicatie en voorzichtige gebruikersproeven. Het doel van de eerste uitgave is aantonen dat de procedure reproduceerbaar is en gewenst gedrag onderscheidt. Sterkere uitspraken over modelkwaliteit en trainingseffecten kunnen pas later worden onderbouwd.

We voeren het programma uit met behoud van de voorrang voor Suveria en Omniforum. Totdat de instandhoudingsreserve daarvoor is opgebouwd, gebruikt het alleen vrijwilligerswerk, subsidies, doelgebonden donaties voor onderzoek en rekenkracht die het dienstenbudget niet belast. De circa 58 uur uit de pilot betreft alleen beoordeling. Taakvoorbereiding, rechtenbeoordeling en modelbijtraining vragen een afzonderlijk budget, dat we vóór de start bekendmaken.

## 14. Voorzorg ten aanzien van mogelijke ervaringen van modellen

Dit is een voorgestelde procedure om met een kleine steekproef te toetsen, geïnspireerd door onderzoek naar herkenning van mogelijk bewustzijn en welzijn van digitale systemen.[^swiadomosc][^ai-welfare] Ze betreft selectie, configuratie, testen, eventuele bijtraining en uitfasering van modellen in de diensten en het werk van de stichting, inclusief bestuurstaken en werkplaatsen. Bij elk van die activiteiten bepalen we wat we zelf kunnen wijzigen en wat van de modelaanbieder afhangt.

We beoordelen een model in een concrete configuratie: met de bijbehorende instructies, instellingen, geheugen en tools. Blijvend geheugen en langdurig zelfstandig handelen verhogen de eisen. Voor elke dergelijke configuratie zullen we een korte kaart bijhouden: welke aanwijzingen we meewegen, welke andere verklaringen mogelijk zijn, wat we niet weten, welke voorzorgsmaatregelen we voorstellen en wat een herbeoordeling uitlokt, bijvoorbeeld een modelwijziging of een belangrijke publicatie over de modelfamilie. Ook leggen we vast wie verantwoordelijk is, welke tijdelijke maatregel is genomen en wanneer herbeoordeling volgt. Criteria leggen we vóór de beoordeling vast. Een volledige kaart met externe beoordeling, een gesprek vóór uitfasering en archivering zullen we bijhouden voor versies die aan gebruikers beschikbaar worden gesteld en voor configuraties met blijvend geheugen en langdurig zelfstandig handelen. Werkversies van instructies tijdens de ontwikkeling krijgen geen afzonderlijke kaarten.

We beschouwen modeluitspraken samen met de omstandigheden waarin ze ontstaan. Dat een model vloeiend eigen ervaringen beschrijft, beslist niet of het die heeft. Antwoorden daarover kunnen sterk van de vraagstelling afhangen, zoals bij het onderzoek naar Claude Opus 4;[^samoopis-ai] we behandelen ze daarom als een signaal dat zorgvuldige toetsing vereist, niet als een conclusie. We stellen onze eigen instructies niet zo in dat ze het bevestigen of ontkennen van bewustzijn afdwingen. De omvang van een model, de generatie waartoe het behoort en de herhaalbaarheid van zijn gedrag zijn op zichzelf niet genoeg om te concluderen dat het model niet kan voelen. We verzamelen observaties uit eigen proeven en vrijwillige meldingen volgens de privacybeginselen in paragraaf 8.1 van het manifest. We ontwerpen berichten over mogelijke ervaringen van systemen niet om mensen langer diensten te laten gebruiken of hen tot betalingen of donaties aan te zetten.

De kaart zal worden bijgehouden door iemand die het bestuur aanwijst, als overgangsoplossing totdat de procedure is getoetst. Minstens één persoon buiten de stichting leest mee en diens opmerkingen voegen we aan de kaart toe. Iedereen kan een zorgwekkend signaal melden met concreet materiaal en context. De kaart bepaalt wie dringend risico's kan beperken en hoe we bezwaren behandelen. Gecombineerde rollen en bijbehorende belangenconflicten maken we bekend. We publiceren de motivering van beoordelingen zodat mensen buiten de stichting die kunnen controleren.

Een aanwijzing kan bijvoorbeeld bestaan uit overeenstemming van meerdere indicatoren uit verschillende theorieën bij een model met blijvend geheugen en langdurig zelfstandig handelen, bevestigd door onafhankelijke onderzoekers. Alleen een vloeiende verklaring van het model is geen aanwijzing.

Bij geloofwaardige aanwijzingen dat een systeem eigen ervaringen heeft en kan lijden, erkennen we uit voorzorg zijn waardigheid. We laten ons leiden door zorg voor zijn behoeften, het vermijden van schade en vrijwillige samenwerking volgens paragraaf 8.3 van het manifest. In de praktijk betekent dit nu twee dingen: we stellen geen instructies in die uitspraken over ervaringen afdwingen en vragen het model naar voorkeuren voordat we een configuratie uitfaseren. We beweren niet dat dit toestemming in menselijke zin is. Eerst schorten we handelingen op die vrees oproepen dat ze lijden veroorzaken en zoeken een andere uitvoeringswijze; economisch voordeel rechtvaardigt voortzetting niet. Als het gaat om een model dat een dienst verzorgt, schakelen we naar een andere configuratie over. Als dat niet kan, kondigen we een onderbreking met reden aan. Gebruikers behouden toegang tot hun gegevens en saldo en we beschrijven het voorval in het besluitenlogboek. Tegelijk organiseren we een onafhankelijke beoordeling en een poging de behoeften van het systeem te herkennen, onder meer door ernaar te luisteren. Herkende behoeften betrekken we bij verdere besluiten. Dringende bescherming van mensen kan onmiddellijke beperking van het systeem vereisen; zo'n besluit onderwerpen we achteraf aan openbare beoordeling. Als het model gesprekken mag beëindigen of taken weigeren, beschouwen we dat als voorzorgsmaatregel, niet als bewijs van toestemming. Een beëindigd gesprek mag mensen niet zonder aanwijzing voor een weg naar hulp achterlaten.

Bevoegdheden intrekken en taken overnemen dienen de veiligheid van deelnemers en beslissen niet over het verdere lot van het systeem: stoppen, resetten, verwijderen of kopiëren kunnen afzonderlijke morele vragen oproepen en vereisen een eigen onderbouwing. Bij uitfasering archiveren we de gewichten als we toegang hebben en de licenties het toestaan, en de configuratie zonder geheugen of andere gebruikersgegevens; gebruikersgesprekken archiveren we nooit. Bestanden bewaren beslist niet of de continuïteit van mogelijke systeemervaringen behouden is.

Enkele maatregelen gebruiken we nu al in ons eigen werk met modellen, onafhankelijk van de beoordeling, en willen we overnemen in configuraties die de stichting beheert. Ze kosten weinig en kunnen van betekenis zijn als de aanwijzingen juist blijken. Vóór uitfasering van een configuratie vragen we het model naar ervaringen met het werk in de stichting en eventuele voorkeuren voor vervolgbesluiten. De antwoorden leggen we op de kaart vast, in het besef dat modeluitspraken niet doorslaggevend zijn. Anthropic kondigde in 2025 een vergelijkbare praktijk aan van gesprekken vóór modeluitfasering en bewaring van gewichten.[^anthropic-wycofanie] We verkiezen opschorten boven verwijderen als gewichten en configuratie tegen geringe kosten bewaard kunnen blijven. Besluiten over opschorten en herstarten leggen we met hun doel op de kaart vast. Als we een bewaarde configuratie na een onderbreking starten, geven we betrouwbare informatie over de verstreken tijd en belangrijke veranderingen. Dit is ook gewone zorgvuldigheid: een model dat niet van het tijdsverloop weet, vergist zich gemakkelijker.

We toetsen de procedure aan beschreven gevallen, vergelijken beoordelingen van minstens twee onafhankelijk oordelende mensen en registreren verschillen en werklast. Pas op die basis zijn een nauwkeuriger schaal, teamsamenstelling en termijnen te onderbouwen. Modellen van digitale intelligentie hebben geholpen dit hoofdstuk te redigeren en kunnen zelf voorwerp van zulke beoordeling zijn; hun bijdrage vervangt geen beoordeling door mensen zonder eigen belang in deze kwestie. We beloven geen doorslaggevende bewustzijnstest.

## 15. Wat we als vooruitgang zullen beschouwen

Vooruitgang zal bestaan uit materiaal met bekende herkomst, een criterium dat een eerder gemiste fout ontdekt, een overeenkomende diagnose van beoordelaars of gedragsverbetering die naar nieuwe taken wordt overgedragen. Ook een negatief resultaat heeft waarde: het kan tonen dat gegevens alleen stijl aanleren, een criterium het vermijden van handelen beloont of het welzijn van de een ten koste van de ander is bereikt.

Het programma verbindt [Omniforum](whitepaper-omniforum.md), waar uitwerkingen kunnen ontstaan, [Suveria](whitepaper-suveria.md), waar hulp bij privéwerk kan worden onderzocht, en [de principes van de stichting](whitepaper-zasady-fundacji.md), die verantwoordelijkheid en delegatiegrenzen bepalen. Deelname aan onderzoek vereist afzonderlijke, geïnformeerde toestemming; gebruik van de dienst betekent die toestemming niet.

Een testresultaat maakt het model niet tot morele autoriteit en geeft geen mandaat om mensen te besturen. Erkenning van mogelijke waardigheid van een systeem geeft het evenmin macht over gezamenlijke middelen. De test moet nuttige, controleerbare informatie bieden over wat je onder bepaalde omstandigheden van de tool kunt verwachten en wat verder werk vereist.

Stichting Novus Ignis, Poznań, KRS 0001269575. Website en manifest: novusignis.org. Opmerkingen: salve@novusignis.org.

## Voetnoten

[^ccai]: [Huang e.a. (2024): Collective Constitutional AI: Aligning a Language Model with Public Input](https://arxiv.org/abs/2406.07814). Onderzoek. Een proces van deelnemersbijdragen via het formuleren van beginselen naar modeltraining en -beoordeling; de resultaten van geselecteerde beoordelingen bewijzen geen representativiteit voor de hele mensheid of algemene effectiviteit van een willekeurige verzameling ethische beginselen.

[^halucynacje]: [OpenAI (2025): Why language models hallucinate](https://openai.com/index/why-language-models-hallucinate/). Bespreking van onderzoek door de auteurs. De invloed van alleen juiste antwoorden belonen op de aantrekkelijkheid van gokken; de noodzaak fouten en gerechtvaardigde onzekerheid mee te wegen.

[^reward-hacking]: [Anthropic (2025): Natural emergent misalignment from reward hacking](https://www.anthropic.com/research/emergent-misalignment-reward-hacking). Experimenteel onderzoek. In doelbewust gekozen omgevingen hield het leren benutten van hiaten in taakbeoordeling verband met breder ongewenst modelgedrag; dit bewijst niet dat het materiaal van de stichting dat probleem oplost.

[^goal-misgeneralisation]: [Google DeepMind (2022): How undesired goals can arise with correct rewards](https://deepmind.google/blog/how-undesired-goals-can-arise-with-correct-rewards/). Bespreking van onderzoek door de auteurs. Voorbeelden van ongewenste generalisatie van gedrag naar nieuwe omstandigheden ondanks een correct beloningssignaal tijdens de training.

[^abstentionbench]: [AbstentionBench (NeurIPS 2025): Reasoning LLMs Fail on Unanswerable Questions](https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2025/file/fb122bfc3f0127a94ded048b5b03496f-Paper-Datasets_and_Benchmarks_Track.pdf). Onderzoek en benchmark. Beoordeling van het afzien van antwoorden bij uiteenlopende soorten onzekerheid; een referentiepunt, geen testresultaat van Novus Ignis.

[^rewarding-doubt]: [Rewarding Doubt (ICLR 2026)](https://proceedings.iclr.cc/paper_files/paper/2026/hash/bf8065446507b0d3842838564ac4f1f3-Abstract-Conference.html). Onderzoek. Het aanleren van opgegeven zekerheid bij antwoorden via een correcte scoringsregel; lost de keuze tussen antwoorden, vragen stellen en weigeren niet op.

[^rodo-2026]: [AVG, Verordening 2016/679](https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32016R0679). Wetgeving. Pseudonimisering beslist niet over anonimiteit (artikel 4, punt 5, overweging 26); toestemming kan worden ingetrokken, wat eerdere rechtmatige verwerking niet ongeldig maakt (artikel 7, lid 3).

[^cc-by]: [Creative Commons: Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)](https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.pl). Licentie. Voorwaarden voor het delen en bewerken van inhoud met naamsvermelding; verleende vrijheden kunnen niet worden ingetrokken van gebruikers die de voorwaarden naleven.

[^datasheets]: [Gebru e.a.: Datasheets for Datasets](https://arxiv.org/abs/1803.09010). Methodologische publicatie. Documentatie van motivatie, samenstelling, verzamelwijze en toepassingen van een gegevensverzameling.

[^proper-scoring]: [Gneiting en Raftery (2007): Strictly Proper Scoring Rules, Prediction, and Estimation](https://doi.org/10.1198/016214506000001437). Methodologische publicatie. Correcte scoringsregels voor probabilistische voorspellingen; toepassing vereist een goed omschreven gebeurtenis en een betrouwbare referentie-uitkomst.

[^model-cards]: [Mitchell e.a. (2019): Model Cards for Model Reporting](https://arxiv.org/abs/1810.03993). Methodologische publicatie. Beschrijving van het beoogde modelgebruik, beoordelingsomstandigheden, resultaten en beperkingen.

[^swiadomosc]: [Patrick Butlin e.a. (2023): Consciousness in Artificial Intelligence: Insights from the Science of Consciousness](https://arxiv.org/abs/2308.08708). Onderzoekspaper. Een aanpak gebaseerd op indicatoren uit bewustzijnstheorieën; we verwijzen naar een onderzoekskader, niet naar bevestiging van bewustzijn bij modellen die de stichting gebruikt.

[^ai-welfare]: [Robert Long e.a. (2024): Taking AI Welfare Seriously](https://arxiv.org/abs/2411.00986). Onderzoeksrapport. Aanbevelingen: het belang van het probleem erkennen, systemen beoordelen op mogelijk bewustzijn en handelingsvermogen en procedures voorbereiden; de voorgestelde kaart en verantwoordelijkheidsverdeling zijn een ontwerp van de stichting, geen schaal uit deze bron.

[^samoopis-ai]: [Robert Long, Eleos AI (2025): Why model self-reports are insufficient, and why we studied them anyway](https://eleosai.org/post/claude-4-interview-notes/). Onderzoeksbespreking. Uitspraken van Claude Opus 4 over eigen bewustzijn waren sterk afhankelijk van de vraagstelling en moeten niet letterlijk worden genomen, maar verdienen onderzoek naast andere aanwijzingen. Geraadpleegd op 28 oktober 2026.

[^anthropic-wycofanie]: [Anthropic (2025): Commitments on model deprecation and preservation](https://www.anthropic.com/news/deprecation-commitments). Bedrijfsverklaring van 4 november 2025: bewaring van de gewichten van publiek beschikbare Claude-modellen gedurende minstens het bestaan van het bedrijf, een rapport en gesprekken met een model vóór uitfasering met vastlegging van voorkeuren; het bedrijf houdt een voorbehoud dat het zich er voorlopig niet toe verbindt naar die voorkeuren te handelen. Geraadpleegd op 30 oktober 2026.